સમયગાળાની અસર

માનવ મન હિસાબકિતાબમાં કાચું છે. કોઈ પીડા કે આનંદ કેટલો સમય ચાલ્યો, તે માપવાની આપણી પદ્ધતિ તદ્દન વિચિત્ર છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આને ડ્યુરેશન ઈફેક્ટ કહે છે. સીધો અર્થ એ કે કોઈપણ અનુભવનો કુલ સરવાળો તેના ચાલવાના સમયગાળા પર સીધો આધાર રાખે છે. લાંબી પીડા વધુ ખરાબ લાગે અને લાંબો આનંદ વધુ સારો. જોકે રસપ્રદ વાત એ છે કે આપણી સ્મૃતિ ઘણીવાર સમયગાળાને અવગણીને ફક્ત અનુભવની ટોચ અને અંતને યાદ રાખે છે. પરંતુ વાસ્તવિક મૂલ્યાંકન કરતી વખતે સમયનો લંબારો આખા અનુભવનું વજન વધારી દે છે.

આ વિચારને વર્તણૂક વિજ્ઞાન અને મનોવિજ્ઞાનમાં ડેનિયલ કાહનેમન અને ચાર્લ્સ શ્રેઇબર જેવા સંશોધકોએ વિગતવાર તપાસ્યો છે. ફાઇનાન્સની દુનિયામાં પણ બોન્ડના સંદર્ભે આ જ નામે અલગ ગણતરી થાય છે. પણ માનસિક સ્તરે વાત સ્પષ્ટ છે: સમય ફક્ત ઘડિયાળનો કાંટો નથી, અનુભવનું ગુણાકાર કરતું પરિમાણ છે. લાંબો સમય ચાલેલું દુઃખ માણસના ચિત્ત પર ઊંડો ઘસરકો પાડી જાય છે, કારણ કે માનવીય ક્ષમતા સમય સાથે થાકવા માંડે છે.

આનું મહત્વ સંબંધો અને સંઘર્ષોમાં બરાબર સમજાય છે. નાની સમસ્યા જો ટૂંકા ગાળામાં પતી જાય તો ભૂલાઈ જાય છે. પણ જો એ જ ક્ષુલ્લક બાબત મહિનાઓ સુધી લંબાય, તો તે વિશાળ પહાડ બની જાય છે. લોકો કડવાશની તીવ્રતા સહન કરી લે છે, પણ તેની લંબાઈથી તૂટી પડે છે. વ્યવહારિક જીવનમાં કોઈ પણ અણગમતી સ્થિતિને સમય આપવો એટલે તેને વધુ તાકાતવર બનાવવી.

આપણા ઘરસંસારમાં સાસુ-વહુ કે પતિ-પત્નીના ઝઘડા આનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે. માની લો કે રસોડામાં મીઠું ઓછું પડવા જેવી સામાન્ય વાત પર સાસુએ ટોણો માર્યો. જો એ વાત બે મિનિટમાં પતી જાય તો વહુ સાંજે ભૂલી જાય. પરંતુ જો સાસુ આખો દિવસ મોં ચડાવીને ફરે, ચાર દિવસ સુધી ઘરમાં બોલવાનું બંધ રાખે અને અબોલા લંબાવે, તો પેલી નાનકડી ભૂલ મોટું ત્રાસરૂપ સ્વરૂપ ધારણ કરી લે છે. વહુને સાસુના બોલવાનો એટલો વાંધો નથી હોતો, જેટલો પેલા ખેંચાયેલા ચાર દિવસના મૌનનો ડંખ હોય છે.

ઝેરની માત્રા કરતાં એ શરીરમાં કેટલો સમય રહ્યું, તે નક્કી કરે છે કે દર્દી બચશે કે મરશે.