ડમ્બસ્ટ્રક અસર

કોઈ ઘટના સામે આવે અને તમારી અંદરથી તુરંત અવાજ નીકળે: 'આ ખોટું છે.' સામેવાળો સવાલ પૂછે કે કેમ ખોટું છે? ત્યારે જીભ લથડી જાય. તર્ક ગાયબ થઈ જાય. દલીલ જડે નહીં. તમે હઠીલા બનીને માત્ર એટલું જ કહી શકો કે બસ, મને લાગે છે એટલે ખોટું છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ સ્થિતિને ડમ્બસ્ટ્રક અસર કહે છે. માણસ કોઈ નિર્ણય કે નૈતિક ચુકાદો અંતઃપ્રેરણાથી સેકન્ડના દસમા ભાગમાં લઈ લે છે, પણ જ્યારે એનું કારણ સાબિત કરવાનું આવે ત્યારે એ અવાક બની જાય છે.

આ સંશોધન અમેરિકન સામાજિક મનોવૈજ્ઞાનિક જોનાથન હાઇટે ૨૦૦૧ના સમયગાળામાં વિગતે રજૂ કર્યું હતું. એમણે સાબિત કર્યું કે માણસ તર્કશીલ પ્રાણી નથી, પણ વકીલ જેવો જીવ છે. આપણી લાગણી કે ગમા-અણગમા પહેલાં ચુકાદો આપી દે છે. બુદ્ધિ તો પાછળથી દોડીને આવે છે અને એ પૂર્વગ્રહને સાચો ઠેરવવા નબળા બહાના શોધે છે. જ્યારે બહાના પણ ન જડે, ત્યારે માણસ સ્તબ્ધ થઈને ચૂપ થઈ જાય છે અથવા બરાડા પાડે છે.

આ અસર રોજિંદા વ્યવહારમાં મોટી મુશ્કેલીઓ ઊભી કરે છે. ઓફિસમાં મેનેજર કોઈ નવી દરખાસ્ત સાંભળીને જ તરત નકારી કાઢે છે. કારણ પૂછો તો કહેશે કે આ નહીં ચાલે. ઘરમાં વડીલો જુવાનિયાઓના નવા વિચારો સામે તરત દીવાલ ચણી દે છે. આપણે જેને 'ગટ ફીલિંગ' કે અંદરનો અવાજ કહીને પૂજીએ છીએ, એ ઘણીવાર આપણો જૂનો પૂર્વગ્રહ જ હોય છે. દલીલ વગરનો વિરોધ હંમેશાં અહંકારમાંથી જન્મે છે.

અમદાવાદના માણેકચોકમાં પેઢી ચલાવતા હસમુખભાઈનું ઉદાહરણ લો. એમનો દીકરો આવીને કહે છે કે આપણે કાપડનો જૂનો ધંધો હવે ઇ-કોમર્સ અને ડિજિટલ માર્કેટિંગ પર લઈ જવો છે. હસમુખભાઈ સાંભળતાં જ ટેબલ પર હાથ પછાડે છે: 'આપણે આવું નાટક નથી કરવું.' દીકરો નફા-નુકસાનના ચોખ્ખા આંકડા સામે મૂકે છે અને પૂછે છે કે બાપુજી, આમાં ખોટું શું છે? હસમુખભાઈ પાસે કોઈ આર્થિક દલીલ નથી. ડિજિટલ જગત સામે માત્ર એક અગમ્ય ડર છે. એ માત્ર એટલું જ બોલી શકે છે: 'મને ખબર પડે છે, તારે મને વેપાર શીખવવાની જરૂર નથી.'

લાગણી જ્યારે ન્યાયાધીશ બનીને ચુકાદો આપે છે, ત્યારે બુદ્ધિ વકીલની જેમ માત્ર બેબસ બનીને ઊભી રહે છે.