ડોક્ટર ફોક્સ અસર

કોઈ માણસ જો આત્મવિશ્વાસથી ભરેલો હોય, સૂટ-બૂટ પહેરેલો હોય અને તેનું બોલવાનું નાટકીય હોય, તો તે તદ્દન વાહિયાત વાત પણ ગંભીરતાથી વેચી શકે છે. સાંભળનારને લાગે છે કે સામે ઊભેલો માણસ કોઈ ઊંડો વિદ્વાન છે. આ છેતરામણી વૃત્તિને 'ડોક્ટર ફોક્સ અસર' કહે છે. આમાં વાતની ગુણવત્તા ગૌણ બની જાય છે, રજૂઆતની ચમક મુખ્ય બની જાય છે.

આ વિચાર ૧૯૭૦ના દાયકામાં થયેલા એક જાણીતા પ્રયોગમાંથી આવ્યો. ત્રણ સંશોધકોએ એક પ્રોફેશનલ અભિનેતાને રોક્યો અને તેને 'ડોક્ટર માઇરોન એલ. ફોક્સ' નામ આપી મંચ પર ઊભો કર્યો. તે ગણિતશાસ્ત્રી નહોતો. તેણે મંચ પર આવીને અર્થહીન શબ્દો, વિરોધાભાષી દાવાઓ અને ભારેખમ પરિભાષાઓથી ભરેલું ભાષણ આપ્યું, પણ પૂરા ઉત્સાહ અને હાસ્ય સાથે. પરિણામ ચોંકાવનારું હતું. સભાગૃહમાં બેઠેલા શિક્ષિત પ્રોફેસરો અને મનોચિકિત્સકોએ તેને અદ્ભુત ગણાવ્યો અને કહ્યું કે તેમને ઘણું નવું શીખવા મળ્યું.

આ અસર સમજવી એટલા માટે જરૂરી છે કારણ કે આપણું મગજ માહિતી ચકાસવા કરતાં વક્તાનું વ્યક્તિત્વ માપવામાં ઓછી ઊર્જા વાપરે છે. ચાર્મ, અવાજનો રણકો અને મોંઘા કપડાં આપણા તાર્કિક મગજને સુવડાવી દે છે. કોર્પોરેટ મીટિંગોમાં કે સેમિનારોમાં જ્યારે કોઈ ગોળગોળ અંગ્રેજી બોલે છે ત્યારે આપણે માની લઈએ છીએ કે ખામી આપણા સમજવામાં છે, બોલનારમાં નહીં.

આપણા મુંબઈના ફિલ્મ જગતમાં આ ખેલ રોજ જોવા મળે છે. કોઈ નવો સવર્ણ નિર્દેશક બાંદ્રાના કાફેમાં બેસીને પ્રોડ્યુસર સામે સ્ક્રિપ્ટ નરેટ કરે. તે અંગ્રેજી જાર્ગન વાપરે, વિદેશી સિનેમાના હવાલા આપે અને દ્રશ્યો એવી અદાથી બોલે કે પ્રોડ્યુસર અંજાઈ જાય. પટકથામાં કોઈ દમ ન હોય, પાત્રો ખોખલાં હોય, છતાં રજૂઆતની મોહિનીમાં કરોડો રૂપિયાનું બજેટ મંજૂર થઈ જાય છે. ફિલ્મ રિલીઝ થાય ત્યારે થિયેટર ખાલી હોય છે, કારણ કે સ્ક્રીન પર ચાર્મ નહીં પણ વાર્તા જોઈએ.

જે માણસ જોરથી અને છટાદાર બોલે છે, તે સાચું જ બોલતો હશે એવો વહેમ રાખવો એ બૌદ્ધિક આળસ છે.