અધોગામી વાર્તાલાપનું વમળ

કેટલીક વાતચીતો તમને અંદરથી ખાલી કરી નાખે છે. સામેવાળો માણસ પરિસ્થિતિનું એવું વર્ણન કરે કે દુનિયા જાણે ખાડામાં જઈ રહી છે. આ માત્ર નકારાત્મકતા નથી, આ એક માનસિક બંધિયારપણું છે. રોઝામેન્ડ સ્ટોન ઝેન્ડર અને બેન્જામિન ઝેન્ડરે ૨૦૦૦ની સાલમાં આવેલા પોતાના પુસ્તક 'ધ આર્ટ ઓફ પોસિબિલિટી'માં આ વર્તનને ચોક્કસ નામ આપ્યું: 'ડાઉનવર્ડ સ્પાઈરલ ટોક'. આ એક એવી શૈલી છે જ્યાં ડર, અછત અને લાચારીને જ એકમાત્ર વાસ્તવિકતા માની લેવામાં આવે છે.

આ વાતચીતમાં તર્ક એવો ચુસ્ત હોય છે કે બહાર નીકળવાનો કોઈ રસ્તો જ ન દેખાય. માણસ સમસ્યાનું વિશ્લેષણ નથી કરતો, પણ શા માટે કશું થઈ શકે તેમ નથી તેના પુરાવા ભેગા કરે છે. જ્યારે આખી ટોળી કે સંસ્થા આ શૈલી પકડી લે, ત્યારે દરેક સંભાવના પર પૂર્ણવિરામ મુકાઈ જાય છે. બધું ઘટતું જાય છે, પરિસ્થિતિ વધુ બગડી રહી છે અને હવે હાથપગ હલાવવાનો કોઈ અર્થ નથી—એવો એક સામૂહિક ભ્રમ ઊભો થાય છે.

આપણી રમતગમતની દુનિયામાં, ખાસ કરીને ઓલિમ્પિક જેવી રમતોમાં, આ માનસિકતા વર્ષો સુધી ઘર કરી ગઈ હતી. એથ્લેટિક્સ કે કુસ્તીની કોઈ રાષ્ટ્રીય શિબિર હોય અને વરિષ્ઠ ખેલાડીઓ કે કોચ બેઠા હોય. વાત શરૂ થાય કે સરકારી તંત્ર ભ્રષ્ટ છે, સાધન-સામગ્રી જૂની છે, આપણો ખોરાક પશ્ચિમના દેશો જેવો નથી અને ભારતીયોના જનીન જ એવા છે કે મેડલ ન આવે. આ દલીલો ખોટી નથી હોતી, પણ તે એક એવો પટારો રચે છે જેમાં પ્રવેશ્યા પછી પરસેવો પાડવાની કોઈ ઉત્સુકતા જ ન બચે.

કોઈ જુવાન દોડવીર કંઈક નવું કરવા જાય તો વડીલો તરત સલાહ આપશે: 'અહીં આવું જ ચાલે, વધારે ઉધામા ન કર.' આ અધોગામી વાર્તાલાપ નિષ્ફળતા આવે તે પહેલાં જ તેનું બહાનું તૈયાર કરી રાખે છે. જ્યારે તમે પરિસ્થિતિને અપરિવર્તનશીલ માની લો છો, ત્યારે તમે લડાઈ લડ્યા વગર હારી જાઓ છો. સંકટ બહાર નથી હોતું, સંકટ એ ભાષામાં છે જે તમે દિવસ-રાત તમારી જાત સાથે બોલો છો.

લાચારીનું વર્ણન એટલું સચોટ ન કરો કે તે તમારી કાયમી સચ્ચાઈ બની જાય.