ડોમિનો અસર

એક નાની ચોરસ કાળી કૂકરી પડે છે. એ બીજીને પાડે છે, બીજી ત્રીજીને અને જોતજોતામાં આખી હારમાળા જમીનદોસ્ત થઈ જાય છે. આ ડોમિનો અસર છે. એક નાની ઘટના પોતાની મેળે અટકતી નથી, પણ તેના જેવી જ બીજી ડઝનબદ્ધ ઘટનાઓની શૃંખલા શરૂ કરી દે છે. ભૌતિકશાસ્ત્રમાં આ સાદી ગતિ ઊર્જા છે, પણ માણસો અને બજારોની દુનિયામાં આ અંધાધૂંધીનું પ્રવેશદ્વાર છે. પ્રથમ ધક્કો નાનો હોય છે, છેલ્લું પરિણામ મહાકાય.

આ રૂપક ૧૯૫૦ના દાયકામાં રાજકારણમાં ગાજ્યું. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડ્વાઇટ આઇઝનહોવરે વિયેતનામ સંદર્ભે કહેલું કે જો એક દેશ કમ્યુનિઝમ તરફ ઢળશે, તો આખું દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડશે. રાજકારણથી આગળ વધીને આ વિચાર અર્થશાસ્ત્ર, મનોવિજ્ઞાન અને અકસ્માતોના વિશ્લેષણમાં મૂળિયાં જમાવી ચૂક્યો છે. જ્યારે વ્યવસ્થાઓ એકબીજા સાથે અતિશય સંકળાયેલી હોય, ત્યારે સુરક્ષાની કોઈ દીવાલ કામ આવતી નથી.

આ અસર સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે માણસ હંમેશાં માત્ર પહેલી ઘટનાને જ જુએ છે. આપણી બુદ્ધિ રેખીય ચાલે છે, જ્યારે નુકસાન ગુણાકારમાં થાય છે. સિસ્ટમમાં જ્યારે લિંક મજબૂત હોય અને ભરોસો કાચો હોય, ત્યારે નાની તિરાડ આખી ઇમારતને ગળી જાય છે. જ્યાં સુધી છેલ્લો પથ્થર પડે નહીં ત્યાં સુધી નુકસાનનો સાચો અંદાજ કોઈ લગાવી શકતું નથી.

સુરતના કાપડ બજાર કે મહિધરપુરાના હીરા બજારમાં આ તમાશો વારંવાર જોવા મળે છે. બજાર રોકડ પર નહીં, પણ ચિઠ્ઠી અને ઝૂકાવેલા માથાના વિશ્વાસ પર ચાલે છે. અચાનક એક મધ્યમ વેપારીનું પચાસ લાખનું પેમેન્ટ અટકે છે. એ ડિફોલ્ટ કરે છે એટલે એની પાસેથી નાણાં લેનારા બીજા ત્રણ આંગડિયા અટકે છે. એ ત્રણ અટકે એટલે કારખાનાના દસ દલાલોના ચેક બાઉન્સ થાય છે. સાંજ પડતાં સુધીમાં આખા માર્કેટમાં ઉઘરાણીની બૂમો પડી જાય છે. શરૂઆત ક્યાંથી થઈ હતી? એક સામાન્ય માણસના ખાતામાં ખૂટતી રકમથી.

પહેલા મોહરાને પડતો રોકવો સહેલો છે, પણ પાંચમા મોહરા સામે હિમાલય પણ વામણો પુરવાર થાય છે.