પ્રભાવી અનુકૂલન

જ્યારે પરિસ્થિતિ બદલાય ત્યારે માણસ ટકી રહેવા માટે પોતાની જાતને ઢાળે છે. એને આપણે અનુકૂલન કહીએ છીએ. પણ ઘણી વાર આ અનુકૂલન એટલું આક્રમક અને એકતરફી બની જાય છે કે મૂળ ઓળખ, જૂના સંસ્કાર કે જૂના નિયમો જ ભૂંસાઈ જાય છે. નવું વાતાવરણ જે શરતો મૂકે, વ્યક્તિ તેને માત્ર સ્વીકારતી નથી, તેના પર અતિશય ભાર મૂકીને જીવવા લાગે છે. આ વર્તનને પ્રભાવી અનુકૂલન કહી શકાય. આ કોઈ એક લેખકે ઘડેલો સ્થાપિત સિદ્ધાંત નથી, પણ આધુનિક સમાજશાસ્ત્ર અને વહીવટી વિશ્લેષણમાં વપરાતો એક ધારદાર વિચાર છે.

વાત સીધી છે. તમે જે તંત્રમાં દાખલ થાવ છો, તે તંત્ર તમારા પર હાવી થઈ જાય છે. તમે બચવા માટે સમાધાન કરો છો, પણ ધીમે ધીમે એ સમાધાન જ તમારો એકમાત્ર સ્વભાવ બની જાય છે. કંપનીની સંસ્કૃતિ હોય કે પરદેશની ધરતી, નબળો માણસ પોતાનું અસ્તિત્વ ટકાવવા માટે સામેવાળા કરતાં પણ વધુ કટ્ટર બનીને નિયમો પાળવા માંડે છે. તે પોતાની મૂળિયું ઓળખ ગુમાવી બેસે છે અને તેને જ પ્રગતિ માની લે છે.

આનું જીવંત ઉદાહરણ અમેરિકા કે લંડન જઈને વસેલા આપણા ગુજરાતીઓમાં જોવા મળે છે. નડિયાદ કે મહેસાણાથી ન્યૂ જર્સી પહોંચેલા પ્રવીણભાઈ શરૂઆતમાં ત્યાંની વ્યવસ્થા સાથે તાલ મિલાવવા મથે છે. બે વર્ષમાં તેમનું અંગ્રેજી બદલાય છે, ચાલ બદલાય છે. પાંચ વર્ષ પછી તેઓ સ્થાનિક ગોરાઓ કરતાં પણ વધુ અમેરિકન બની જાય છે. ઘરમાં છોકરાંઓ સાથે કૃત્રિમ વિદેશી લહેકામાં વાત કરે છે અને દેશમાં રહેતા ભાઈઓને પછાત ગણવા લાગે છે. ટકી રહેવાની આ આંધળી હોડમાં તેઓ એ ભૂલી જાય છે કે આ અસલિયત નથી, માત્ર ઉછીનું લીધેલું કવચ છે.

કોઈપણ નવી જગ્યાએ અનુકૂળ થવું અનિવાર્ય છે, પણ સામેવાળાના રંગમાં એટલા ડૂબી જવું કે તમારો પોતાનો રંગ જ ધોવાઈ જાય, એ બુદ્ધિમાની નથી પણ માનસિક ગુલામી છે. જે ઝાડ જમીન સાથેનો સંપર્ક તોડીને માત્ર પવનની દિશામાં જ કાયમ માટે વળી જાય, એ આખરે મૂળમાંથી ઊખડી જાય છે.

બીજા જેવા બનવાની ઉતાવળમાં માણસ ઘણી વાર એ ભૂલી જાય છે કે નકલ ગમે તેટલી ઉત્તમ હોય, રહે છે તો ઝેરોક્ષ જ.