વહેંચાયેલી વિચારશક્તિ

બુદ્ધિ માત્ર તમારી ખોપરીની અંદર પુરાયેલી નથી. પશ્ચિમી મનોવિજ્ઞાન વર્ષો સુધી માનતું રહ્યું કે વિચારવાની તમામ પ્રક્રિયા મગજના ન્યુરોન્સ વચ્ચે જ પૂરી થઈ જાય છે. આ ભ્રમ છે. સાચી બુદ્ધિ માણસ, સાધનો, કાગળો અને આસપાસના સાથીઓ વચ્ચે વહેંચાયેલી હોય છે. અમેરિકન વિદ્વાન એડવિન હચિન્સે ૧૯૯૦ના દાયકામાં નૌકાદળના જહાજોનો અભ્યાસ કરીને આ સિદ્ધાંત દુનિયા સામે મૂક્યો. વિશાળ જહાજને એક કેપ્ટન નથી ચલાવતો, પણ નકશા, રડાર, સૂચના આપતા ખલાસીઓ અને ઓજારોનું આખું નેટવર્ક મળીને ચલાવે છે.

આ મોડેલને ‘ડિસ્ટ્રિબ્યુટેડ કોગ્નિશન’ કહે છે. વિચાર માત્ર એક માથાની અંગત મિલકત નથી, એ આખી વ્યવસ્થામાં ફેલાયેલો હોય છે. જ્યારે તમે હિસાબ કરવા માટે કેલ્ક્યુલેટર વાપરો છો કે ગૂગલ કેલેન્ડરમાં રીમાઇન્ડર મૂકો છો, ત્યારે તમે મગજનો થોડો બોજ બહારની દુનિયા પર ફેંકી દો છો. ઓફિસની સફેદ બોર્ડ પર દોરેલું ચિત્ર પણ તમારા મગજનો જ એક ભાગ બની જાય છે.

આ વાત સમજવી કેમ જરૂરી છે? કારણ કે આપણે હંમેશાં વ્યક્તિગત હોશિયારીને પૂજતા આવ્યા છીએ. સંગઠનોમાં જ્યારે કોઈ અકસ્માત થાય છે, ત્યારે આપણે કોઈ એક માણસનો વાંક કાઢીને તેને સસ્પેન્ડ કરી દઈએ છીએ. ખરી ભૂલ એ સિસ્ટમની હોય છે જ્યાં સાધનો અને લોકો વચ્ચેનો તાલમેલ તૂટ્યો હોય છે. જો વાતાવરણ અને ઉપકરણો ખરાબ હશે, તો દુનિયાનો સૌથી હોશિયાર જીનિયસ પણ મૂર્ખ સાબિત થશે.

આપણી સહકારી મંડળી કે દૂધ ડેરીનું ઉદાહરણ જુઓ. સવારે ગામડાની ડેરીમાં સો ખેડૂતો દૂધ ભરાવવા આવે છે. ત્યાં બેઠેલો કર્મચારી એકલો કોઈ ગણિતનો નિષ્ણાત નથી. એક ભાઈ કેનમાં દૂધ રેડે છે, મશીન ફેટ માપે છે, કમ્પ્યુટર વજન નોંધીને કાપલી પ્રિન્ટ કરે છે અને ખાતામાં પૈસા જમા થાય છે. આ આખી પ્રક્રિયા કોઈ એક મગજમાં ચાલતી નથી. ખેડૂત, સેમ્પલની બાટલી, ફેટનું મશીન અને ડેરી સોફ્ટવેર—આ બધાં મળીને એક જીવંત મગજ બને છે. આનું નામ વહેંચાયેલી વિચારશક્તિ.

તમારી બુદ્ધિ તમારા મગજમાં નહીં, તમે રચેલી વ્યવસ્થામાં જીવે છે.