ડાઇવર્જન્ટ વિચારસરણી

આપણી શિક્ષણ વ્યવસ્થા એક સવાલ પૂછે છે અને એક જ સાચો જવાબ માંગે છે. ગણિતના દાખલામાં કે ઈતિહાસની તારીખમાં આ પદ્ધતિ બરાબર છે, જેને સંકેન્દ્રિત અથવા કન્વર્જન્ટ થિંકિંગ કહેવાય. પણ જીવન ફક્ત એક સાચા જવાબ પર નથી ચાલતું. જ્યારે કોઈ એક સમસ્યા સામે ઊભી થાય અને મગજ ચારેય દિશામાં દોડીને અસંખ્ય નવા, અણધાર્યા ઉકેલો શોધવા માંડે, ત્યારે તેને ડાઇવર્જન્ટ વિચારસરણી કહેવાય. આ એક કેન્દ્રમાંથી બહાર ફૂટતા તણખા જેવી ક્રિયા છે. તેમાં તર્કનો કડક પહેરો નથી હોતો, પણ શક્યતાઓની મોકળાશ હોય છે.

આ સંકલ્પના અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક જે. પી. ગિલફોર્ડે ૧૯૫૬માં દુનિયા સામે મૂકી હતી. તેમણે બુદ્ધિમત્તાના પરંપરાગત માપદંડોને પડકાર્યા. ગિલફોર્ડનું કહેવું હતું કે સર્જનાત્મકતા કોઈ ચમત્કાર નથી, પણ એક સાથે અનેક દિશામાં વિચારી શકવાની ક્ષમતા છે. સામાન્ય બુદ્ધિ સીધી લીટીમાં દોડે છે, જ્યારે સર્જક મન આડાઅવળા રસ્તા કાઢે છે.

દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે જૂનાગઢની કોઈ લાયબ્રેરીમાં સરકારી નોકરીની તૈયારી કરતો વિદ્યાર્થી જુઓ. તે જીપીએસસી કે યુપીએસસીની ગાઈડ ગોખી રહ્યો છે. પ્રિલિમ્સ પાસ કરવા માટે તેનો જવાબ પાકો હોવો જોઈએ—ચારમાંથી એક જ વિકલ્પ સાચો. આ કન્વર્જન્ટ વિચાર છે. પણ જ્યારે તે જ છોકરો મુખ્ય પરીક્ષામાં નિબંધ લખવા બેસે છે અથવા ઇન્ટરવ્યૂ બોર્ડ સામે ઊભો રહે છે, ત્યારે ગોખેલા જવાબો કામ નથી આવતા. ત્યાં પેનલ પૂછે છે કે કોઈ આદિવાસી જિલ્લામાં શિક્ષણનું સ્તર કેમ સુધારશો? અહીં કોઈ એક ફોર્મ્યુલા નથી. જે ઉમેદવાર ટેક્નોલોજી, સ્થાનિક લોકગીતો, ગામના મેળાઓ અને પંચાયતના બજેટને એકસાથે જોડીને પાંચ જુદા રસ્તા વિચારી શકે, તે ડાઇવર્જન્ટ મગજ ધરાવે છે. બાકીના બધા જૂના સરકારી પરિપત્રો જ વાગોળતા રહે છે.

આ વિચારસરણી બજારમાં નવા આઈડિયા સર્જે છે અને સંકટો વખતે તાળાં તોડે છે. જે માણસ માત્ર એક સાચો જવાબ શોધવા ટેવાયેલો છે, તે દુનિયા બદલાય ત્યારે હેબતાઈ જાય છે. એક રસ્તો બંધ થાય એટલે તેની સફર પૂરી. પણ જેનું મગજ વિવિધતામાં રમે છે, તે નવો વળાંક બનાવી લે છે.

જે સમાજ બાળકોને ફક્ત સાચો જવાબ ગોખાવે છે, તે કારકુનો પેદા કરે છે; નવા રસ્તા તો આડા ફંટાતા મગજ જ શોધી શકે છે.