મોળી પડેલી માફી

કોઈ ભૂલ થાય ત્યારે સ્પષ્ટ કબૂલાત કરવાને બદલે શબ્દોની ચાલાકી વાપરીને પોતાની જવાબદારી ધોઈ નાખવી એટલે મોળી પડેલી માફી. અંગ્રેજીમાં આને 'ડાઈલ્યુટેડ એપોલોજી' કહે છે. આ કોઈ મનોવિજ્ઞાનીએ પ્રયોગશાળામાં શોધેલો સિદ્ધાંત નથી, પણ કોર્પોરેટ જગત અને વ્યવહારુ ભાષાનો એક ચાલબાજ ખેલ છે. સામેવાળાને લાગે કે માફી મળી ગઈ, પણ અસલમાં કોઈએ વાંક સ્વીકાર્યો જ ન હોય. અસલી પસ્તાવો ચોખ્ખો અને અણીદાર હોય છે. જ્યારે આ મોળી માફી પાણી મિલાવેલા દૂધ જેવી હોય છે—દેખાવ સફેદ, પણ સત્વ શૂન્ય.

આ શબ્દ કયા લેખકે પહેલી વાર વાપર્યો તે નક્કી નથી. પરંતુ આજના પબ્લિક રિલેશન્સ અને કોર્પોરેટ સંસ્કૃતિમાં આ રોજિંદો તાયફો બની ગયો છે. માણસ જ્યારે કહે કે 'જો તમને ખોટું લાગ્યું હોય તો મને દુઃખ છે', ત્યારે તે પોતાની ભૂલની નહીં પણ તમારી લાગણીશીલતાની મજાક ઉડાવતો હોય છે. 'મને માફ કરશો' કહેવાના બદલે 'પરિસ્થિતિ જ એવી હતી' કે 'સિસ્ટમની ખામી હતી' કહીને વાત વાળી લેવી એ બચાવ પ્રપંચ છે. સાચી માફીમાં અહંકાર તૂટે છે, જ્યારે મોળી માફીમાં અહંકાર સલામત રહે છે.

આ છળનો સૌથી મોટો ગેરફાયદો એ છે કે તેનાથી સંબંધો કે સંસ્થાઓમાં ભરોસો સાજો થવાને બદલે સડી જાય છે. ઉપરછલ્લી દિલગીરી સાંભળીને ભોગ બનનાર વ્યક્તિ વધુ અપમાનિત અનુભવે છે. જ્યાં સુધી નુકસાનની ભરપાઈ ન થાય અને ભૂલ કરનાર પોતાના વાંકની પૂરી માલિકી ન લે, ત્યાં સુધી સમાધાન માત્ર કાગળ પર રહે છે. રાજકારણીઓ અને મોટી કંપનીઓ કાયદાકીય કેસથી બચવા હંમેશાં આવી ગાળિયો ન પડે તેવી, અસ્પષ્ટ માફી માંગતા શીખી ગયા છે.

આપણે ત્યાં બેંકો અને વીમા કંપનીઓમાં આ નાટક રોજ ભજવાય છે. ધારો કે દિનેશભાઈના ખાતામાંથી હોમ લોનનો ખોટો હપ્તો કપાઈ ગયો. સિસ્ટમની ભૂલથી પેનલ્ટી પણ લાગી ગઈ. દિનેશભાઈ ત્રણ ધક્કા ખાય, મેનેજર સામે કકળાટ કરે, ત્યારે આખરે બેંક તરફથી એક સ્ટાન્ડર્ડ ઈમેઈલ આવે: 'ટેકનિકલ ક્ષતિ બદલ દિલગીર છીએ અને થયેલી અગવડતા બદલ ખેદ છે.' બસ, વાત પૂરી. કોણે આ છબરડો વાળ્યો? રૂપિયા ક્યારે પાછા જમા થશે? માનસિક ત્રાસનું શું? કોઈ ફોડ નહીં. અગવડતાનો ખેદ વ્યક્ત કરીને બેંકે પોતાની ચામડી બચાવી લીધી અને દિનેશભાઈ હાથ ઘસતા રહી ગયા.

જે માફીમાં શરતો અને દલીલો ભળેલી હોય, તે પસ્તાવો નથી પણ બચાવ પક્ષની દલીલ છે.