મંદીકરણની અસર

વધુ પડતી નકામી માહિતી અસલ સત્યની ધાર બુઠ્ઠી કરી નાખે છે. આ માનસિક મૂર્ખામીનું નામ છે ડાઇલ્યુશન ઇફેક્ટ. માણસ માને છે કે દલીલમાં જેટલા વધુ મુદ્દા ફેંકીશું, તેટલી વાત મજબૂત બનશે. વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે. જ્યારે તમે કોઈ ઠોસ હકીકત સાથે ફાલતુ, બિનજરૂરી વિગતો ભેળવો છો, ત્યારે સામેવાળાના મગજમાં મુખ્ય પુરાવાનું વજન ઘટી જાય છે. મજબૂત દૂધમાં પાણી ઉમેરો તો દૂધ પાતળું જ થાય.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાનનો છે. ૧૯૮૧માં રિચાર્ડ નિસબેટ અને તેમના સાથીઓએ આ પ્રયોગ કરીને સાબિત કર્યું હતું. એમણે જોયું કે જ્યારે લોકોને કોઈ નિર્ણય લેવા માટે માત્ર મહત્વની વિગતો અપાય છે, ત્યારે તેમનો અંદાજ સચોટ હોય છે. પણ જેવી એમાં રોજિંદી, તટસ્થ અને અપ્રસ્તુત માહિતી ઉમેરાય, માણસ મુખ્ય મુદ્દો ભૂલીને સામાન્ય સરેરાશ કાઢવા લાગે છે. મગજ સરવાળો નથી કરતું, એ સરેરાશ કાઢે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે પુરાવાનો જથ્થો જીતાડે છે. કોર્ટની દલીલો હોય, સેલ્સની પિચ હોય કે નોકરી માટેનું રેઝ્યુમે હોય; માણસો પાનાં ભરીને માહિતી ખડકી દે છે. પરિણામ ઊંધું આવે છે. તમારી બે ઉત્તમ સિદ્ધિઓની વચ્ચે મૂકેલી ત્રણ સામાન્ય વાતો તમારી કિંમત ઘટાડી નાખે છે. સામેવાળો માણસ તમારી નબળી વિગતોને જોઈને સમગ્ર વ્યક્તિત્વનું મૂલ્યાંકન નીચું કરી નાખે છે.

આ દ્રશ્ય આપણા સંયુક્ત કુટુંબમાં રોજ ભજવાય છે. મોટા દીકરાએ ધંધામાં પચાસ લાખનું નુકસાન કર્યું હોય. બાપો સભા બોલાવે. વડીલો સામે પેલો પોતાનો બચાવ કરવા બેસે. એ સીધું કહેવાને બદલે કે માર્કેટ તૂટી ગયું, પંચાત શરૂ કરશે: ‘તે દિવસે મારી ગાડી પંચર થઈ, માથામાં સખત દુખાવો હતો, મુકેશભાઈનો ફોન સ્વીચ ઑફ આવ્યો અને સવારે ચા પણ મોડી મળી.’ પેલા અસલ આર્થિક કારણની સાથે આ બધી ઘરગથ્થુ રામાયણ ભળી એટલે કાકા-દાદાના મનમાં મૂળ મુદ્દો જ ભટકી ગયો. સૌને લાગ્યું કે છોકરો બેજવાબદાર છે, નુકસાન તો ગૌણ વાત છે. ખોટી દલીલોએ સાચા બચાવનું ઢીમ ઢાળી દીધું.

જે વાતમાં દમ ન હોય એને ગાળીને બહાર ફેંકતા શીખો, કારણ કે શબ્દોનો કચરો સત્યની કિંમત અડધી કરી નાખે છે.