ડિડેરો અસર

તમે એક નવો મોંઘો સોફા ખરીદો છો. ઘરમાં આવતાં જ ખ્યાલ આવે છે કે સામેનો જૂનો પડદો હવે કદરૂપો લાગે છે. તમે પડદો બદલો છો. પછી જૂનું સેન્ટર ટેબલ નકામું લાગે છે. ટેબલ નવું આવે એટલે ટાઇલ્સ ખરાબ દેખાય છે. છેવટે આખું લિવિંગ રૂમ બદલાઈ જાય છે. આ એક વણજોઈતી સાંકળ છે. એક નવી વસ્તુ જૂની ચીજોની ખામીઓ અચાનક છતી કરી દે છે. આખી સિસ્ટમ બદલવાની આ લાલચને સમાજશાસ્ત્રમાં 'ડિડેરો અસર' કહે છે.

આ વિચાર ફ્રેન્ચ ફિલસૂફ દેની ડિડેરોના એક નિબંધમાંથી આવ્યો. ૧૭૬૯માં તેમણે લખ્યું કે કોઈકે તેમને એક શાનદાર લાલ ડ્રેસિંગ ગાઉન ભેટ આપ્યો. એ ભવ્ય ગાઉન સામે તેમનો જૂનો સ્ટડી રૂમ ગરીબડો લાગવા માંડ્યો. ગાઉનની સાથે મેળ બેસાડવા તેમણે ટેબલ બદલ્યું, ખુરશીઓ બદલી, પુસ્તકોની રેક અને ચિત્રો બદલ્યા. અંતે તેઓ દેવામાં ડૂબી ગયા. આ વર્તણૂકને ૧૯૮૬માં નૃવંશશાસ્ત્રી ગ્રાન્ટ મેકક્રેકને ઔપચારિક નામ આપ્યું.

આ અસર માનવીય અહંકાર અને ઓળખની રમત છે. આપણે વસ્તુઓ માત્ર ઉપયોગિતા માટે નથી ખરીદતા, એક ચોક્કસ સ્તર જાળવવા ખરીદીએ છીએ. જૂની ચીજો એકબીજા સાથે સુમેળમાં હતી. એક અત્યાધુનિક વસ્તુ એ સંતુલન તોડી નાખે છે. પછી નવી વસ્તુનું સ્તર સાચવવા આખી જીવનશૈલી અપગ્રેડ કરવી પડે છે. બજાર આ માનસિક નબળાઈને બરાબર ઓળખે છે.

આપણા દેશમાં ગલી ક્રિકેટ રમતો એક છોકરો અચાનક ઉત્સાહમાં આવીને ઇંગ્લિશ વિલોનું મોંઘું બેટ ખરીદે. પછી તેને સામાન્ય રબરના બોલથી રમતાં શરમ આવે. તે લેધર બોલ ખરીદે. લેધર બોલ વાગવાનો ડર પેદા કરે, એટલે મોંઘા પેડ, હેલ્મેટ અને ગ્લોવ્ઝ આવે. હવે સાદા પીટી શૂઝ ચાલે નહીં, એટલે સ્પાઇક્સવાળા શૂઝ ખરીદવા પડે. આખરે રવિવારે ટેનિસ બોલથી રમતા સામાન્ય રમતવીરના ખભા પર લાખો રૂપિયાની કીટ બેગ લટકી જાય છે.

નવી ભેટ મેળવવી સરળ છે, પણ એ ભેટના સ્તર જેટલા અમીર બનવા જતાં માણસ ઘણી વાર કંગાળ થઈ જાય છે.