ડિક્ટેટર ગેમ

તમારા હાથમાં રોકડા સો રૂપિયા મૂકવામાં આવે. સામે એક અજાણ્યો માણસ બેઠો છે. નિયમ એટલો જ: તમારે તેમાંથી જેટલા રાખવા હોય તેટલા રાખી શકો, બાકીના સામેવાળાને આપી દેવાના. સામેવાળા પાસે કોઈ સત્તા નથી. તે તમારો નિર્ણય નકારી શકતો નથી. તમે સોએ સો ખિસ્સામાં મૂકીને રવાના થઈ જાવ તો પણ કોઈ પોલીસ બોલાવવાનું નથી. તમે અહીં સર્વેસર્વા એટલે કે ડિક્ટેટર છો. પરંપરાગત અર્થશાસ્ત્ર કહે છે કે સ્વાર્થી માણસે એક રૂપિયો પણ ન આપવો જોઈએ. પણ પ્રયોગશાળામાં માણસો આવું નથી કરતા.

આ રમતના મૂળ ડેનિયલ કાહનેમન અને તેમના સાથીઓના ૧૯૮૬ના પ્રયોગોમાં છે. પછીથી ૧૯૯૪માં અર્થશાસ્ત્રી રોબર્ટ ફોર્સાઈથ અને તેમની ટીમે તેને વ્યવસ્થિત અભ્યાસ તરીકે સ્થાપિત કરી. આ પ્રયોગે મૂડીવાદના એ ભ્રમને તોડી નાખ્યો કે માનવી માત્ર નફાખોર રોબોટ છે. અજ્ઞાત પરિસ્થિતિમાં પણ મોટાભાગના લોકો સામેવાળાને કંઈક ભાગ આપે છે. માણસ ન્યાયપ્રિય હોવાનો ડોળ નથી કરતો, એના ડીએનએમાં વહેંચણીની એક અદ્રશ્ય આચારસંહિતા છુપાયેલી છે.

પણ આ રમતનું અસલી રહસ્ય પાવરની નગ્નતા બતાવે છે. જ્યારે કોઈ પ્રતિકાર કરવાની ક્ષમતા સામેવાળા પાસે હોતી નથી, ત્યારે માણસ પોતાની નીતિમત્તાનું માપ કાઢે છે. જ્યાં કોઈ નિયમ કે દંડ નથી, ત્યાં તમે શું કરો છો? ત્યાં તમારી અસલિયત છતી થાય છે. સત્તાનો અહંકાર અને પરોપકાર વચ્ચેનો સંઘર્ષ ટેબલ પર આવી જાય છે.

ભારતના કોર્પોરેટ જગતની સપ્લાય ચેઇનમાં આ રોજેરોજ બને છે. કોઈ વિશાળ એફએમસીજી કંપની કે રીટેલ જાયન્ટ ધારો. સામે એક નાનો લોકલ વેન્ડર છે જે પેકિંગ બોક્સ સપ્લાય કરે છે. કરાર પૂરો થયો છે અને પેમેન્ટ છૂટું કરવાનો નિર્ણય સંપૂર્ણપણે મોટી કંપનીના પરચેઝ હેડના હાથમાં છે. નાનો વેપારી કોર્ટમાં જઈ શકતો નથી, કારણ કે એનો ધંધો જ રોળાઈ જાય. અહીં કંપની પોતે ડિક્ટેટર છે. તે ધારે તો છેલ્લા બિલમાં ત્રીસ ટકા ખોટી પેનલ્ટી કાપીને બાકીના પૈસા ફેંકી શકે છે. કેટલીક કંપનીઓ બરાબર આવું જ કરે છે, જ્યારે શાણી બ્રાન્ડ સામેવાળાનું વાજબી માર્જિન સાચવી રાખે છે.

સામેવાળો લાચાર હોય ત્યારે તમે એને કેટલું આપો છો, એ જ તમારી અસલી કિંમત નક્કી કરે છે. સત્તા મળ્યા પછી ફેંકેલા ટુકડા ચારિત્ર્ય નથી બતાવતા, તમારી ભીતરનો ડિક્ટેટર બતાવે છે.