કાળપાર એકતા

આપણે એક જ જમાનામાં જીવતા માણસો પ્રત્યે દયા બતાવીએ છીએ. પાડોશી બીમાર પડે તો ખબર પૂછવા જઈએ, પૂર આવે ત્યારે ફાળો આપીએ. આને સામાજિક એકતા કહેવાય. પણ જે હજુ જન્મ્યા જ નથી, જેમણે તમારી ધરતી પર પચાસ વર્ષ પછી શ્વાસ લેવાનો છે, એમની સાથે તમારો શો સંબંધ? ‘કાળપાર એકતા’ એટલે સમયની સરહદો ઓળંગીને આવનારી પેઢીઓ પ્રત્યે નિભાવાતી નૈતિક જવાબદારી. વર્તમાન પેઢી પોતાની સુવિધા માટે ભવિષ્યની પ્રજાના હક્કો ગિરવે ન મૂકી દે, એ આ વિચારનો પાયો છે.

આ વિચાર તત્વજ્ઞાન અને જૈવ-નીતિશાસ્ત્રમાંથી આવે છે. કોઈ એક ખાસ લેખકે આ શબ્દનો સિક્કો પાડ્યો નથી, પણ પેઢીઓ વચ્ચેના ન્યાયની ચર્ચા કરતા વિદ્વાનોમાં આ ખ્યાલ વ્યાપક છે. સાદી વાત એટલી છે કે સમય એ વહેતી નદી છે. નદીના ઉપરવાસમાં બેઠેલો માણસ જો કચરો ઠાલવશે, તો નીચેવાસમાં ઊભેલા તરસ્યાનું ગળું રુંધાશે. તમે આજે જે નિર્ણયો લો છો, તેનું બિલ એવી પ્રજા ચૂકવવાની છે જેણે તમને મત આપ્યો નથી, જે તમારી સામે અવાજ ઉઠાવી શકવાની નથી.

આપણા જાહેર આરોગ્ય અને હોસ્પિટલોના વહીવટમાં આ સિદ્ધાંત સૌથી વધુ જોખમાય છે. સુરત કે રાજકોટની કોઈ મોટી ખાનગી હોસ્પિટલમાં જાવ. સામાન્ય તાવ કે ગળાના ચેપમાં પણ ડૉક્ટરો દર્દીને ખુશ કરવા કે ઝડપી રીઝલ્ટ બતાવવા માટે આડેધડ છેલ્લી પેઢીની એન્ટિબાયોટિક્સ લખી આપે છે. દર્દીને બે દિવસમાં સારું થઈ જાય છે. ડૉક્ટરની પ્રેક્ટિસ ચમકી જાય છે. પણ આ આડેધડ વપરાશને કારણે બેક્ટેરિયા વધુ મજબૂત બને છે. એ સુપરબગ્સ સામે નવી પેઢી પાસે કોઈ દવા નહીં બચે. વર્તમાન દર્દીની સસ્તી રાહત માટે આપણે ત્રીસ વર્ષ પછી જન્મનારા બાળકની રોગપ્રતિકારક શક્તિ વેચી મારીએ છીએ.

આ સ્વાર્થ માણસજાતનો જૂનો રોગ છે. પૂર્વજો આપણા માટે વાવ, કૂવા અને વૃક્ષો મૂકી ગયા કારણ કે તેમનામાં આ ઊંડી કાળપાર સમજ હતી. આપણે ધરતીનું પેટાળ ખાલી કરી રહ્યા છીએ, એન્ટિબાયોટિક્સ નકામી બનાવી રહ્યા છીએ અને હવા ઝેરી કરી રહ્યા છીએ. ભવિષ્યની પ્રજા આપણને મળવાની નથી એટલે આપણને એમનો ડર નથી. પણ જે સંસ્કૃતિમાં અજાણ્યા વારસદારો પ્રત્યે શરમ નથી બચતી, એ સંસ્કૃતિ લાંબો સમય ટકતી નથી.

આવતી કાલના માણસોનો હિસ્સો લૂંટીને આજની તાળીઓ મેળવવી, એ પ્રગતિ નથી પણ કાયરતા છે.