ગૂઢ ચિત્ત

તમે કોઈ મુશ્કેલ કોયડા પર કલાકો સુધી માથું પચાવો છો. કાગળ પર ગણતરીઓ માંડો છો. મિત્રો સાથે ચર્ચા કરો છો. છતાં છેડો હાથ નથી આવતો. પછી તમે કંટાળીને બધું પડતું મૂકો છો. હાથપગ ધોઈને લટાર મારવા નીકળી જાઓ છો કે ઊંઘી જાઓ છો. અચાનક, વહેલી સવારે બ્રશ કરતાં કે ચા પીતાં એક જબકારો થાય છે અને આખો ઉકેલ સામે આવી જાય છે. આ કોઈ જાદુ નથી. આ આપણા અજાગ્રત મનની અદ્રશ્ય મહેનત છે, જેને બ્રિટિશ વિચારક જોન અડેરે 'ડેપ્થ માઇન્ડ' કહ્યું છે.

જોન અડેરે સર્જનાત્મક વિચારસરણી અને નેતૃત્વ પર લખતાં આ શબ્દ લોકપ્રિય બનાવ્યો. આપણું મન બે સ્તરે કામ કરે છે. એક સપાટી પરનું સભાન મન, જે તર્ક કરે છે, સરવાળા-બાદબાકી કરે છે અને થાકી જાય છે. બીજું છે ઊંડાણનું અજાગ્રત મન. સપાટી પરનું મન જ્યારે માહિતી એકઠી કરીને થાકીને બાજુ પર બેસી જાય, ત્યારે ઊંડાણનું મન તે બધી કાચી સામગ્રીને પકવવાનું કામ શરૂ કરે છે. એ પડદા પાછળ કામ કરતો એવો કારીગર છે જેને કોઈ ઘોંઘાટ ગમતો નથી.

આધુનિક માણસની સૌથી મોટી ભૂલ એ છે કે તે ઊંડાણના મનને સમય જ આપતો નથી. આપણે દિવસના ચોવીસ કલાક સ્ક્રીન સામે બેસીને મગજને સતત માહિતીથી ડૂબાડી રાખીએ છીએ. જો મગજને ખાલીપો નહીં મળે, તો ઊંડાણમાં પડેલા વિચારો એકબીજા સાથે જોડાઈ ક્યારે શકશે? ઉત્તમ વિચારો હંમેશાં ડેડલાઇનના દબાણમાં નથી આવતા; એ ત્યારે જન્મે છે જ્યારે સભાન મગજ સ્વિચ-ઓફ હોય છે.

આ વાતનો સાચો અનુભવ પ્રવાસમાં થાય છે. અમદાવાદના એક કાપડના વેપારી મહિનાઓથી ધંધાના દેવા અને નુકસાનના હિસાબમાં ગૂંચવાયેલા હતા. ઓફિસમાં રોજ દસ કલાક માથું કૂટવા છતાં નવો રસ્તો જડતો નહોતો. પત્નીના આગ્રહથી તેઓ ચાર દિવસ હિમાચલના એક નાના ગામમાં ફરવા ગયા. ત્યાં મોબાઇલનું નેટવર્ક નબળું હતું. એક સાંજે દેવદારના જંગલ વચ્ચે ચાલતાં ચાલતાં અચાનક તેમને સમજાયું કે જૂની દુકાન ખાલી કરીને ઓનલાઇન મોડેલ પર કેમ જવું. જે નિર્ણય એસી ઓફિસમાં નહોતો આવ્યો, તે પહાડી હવામાં આપોઆપ સ્ફુરી ગયો.

ઊંડાણના મનની પોતાની ગતિ હોય છે. તેને કાચો માલ આપીને ભૂલી જવું પડે છે. જે માણસ સતત વિચારવાનું નાટક કરે છે, તે પોતાના જ ઊંડાણથી વંચિત રહી જાય છે.

ઉકેલ ખેંચીને નથી લવાતો; મગજને રજા આપો એટલે ગૂઢ ચિત્ત કામ પર ચડી જશે.