ડેરિંગ ઇફેક્ટ

આપણે ભૂલ કરવાથી ડરીએ છીએ. શાળામાંથી જ મગજમાં ઠસાવી દેવામાં આવ્યું છે કે ભૂલ કરવી એટલે ગુનો. પણ મનોવિજ્ઞાન એક નવો તર્ક રજૂ કરે છે. જાણીજોઈને ખોટો જવાબ આપવો અને પછી તેને તરત સુધારવો, એ સીધા સાચા જવાબ ગોખવા કરતાં મગજમાં લાંબો સમય ટકી રહે છે. આ ઘટનાને વિજ્ઞાનમાં ડેરિંગ ઇફેક્ટ કહે છે. ભૂલ વગરનું શિક્ષણ ઉપરછલ્લું હોય છે, જ્યારે ભૂલ કરીને મેળવેલું જ્ઞાન હાડકાંમાં ઉતરી જાય છે.

આ વિચાર ૨૦૨૧માં મનોવૈજ્ઞાનિક સારા શી હુઈ વોંગ અને સ્ટીફન વી હન લિમ દ્વારા પ્રયોગો પછી વ્યવસ્થિત રીતે સામે આવ્યો. તેમણે સાબિત કર્યું કે જ્યારે તમે સ્વેચ્છાએ કોઈ ખોટો અંદાજ લગાવો છો અને તરત સાચો ખુલાસો મેળવો છો, ત્યારે મગજ વધારે સજાગ બને છે. ભૂલ એક ખાડો ખોદે છે, અને સાચો ઉત્તર એ ખાડાને કાયમ માટે પૂરી દે છે. સીધું તૈયાર ભાણું પીરસાય ત્યારે મગજ આળસુ થઈ જાય છે.

આ વાતનું વાસ્તવિક જીવનમાં મોટું મૂલ્ય છે. મોટાભાગના લોકો કોઈ નવી બાબત શીખતી વખતે સંપૂર્ણ પરફેક્ટ દેખાવાની ચિંતામાં કશું નવું કરતા જ નથી. તેઓ જોખમ ટાળે છે. પરિણામે, તેમનો વિકાસ અટકી જાય છે. ભૂલ થવાનો ડર માણસને માત્ર જૂના રસ્તાઓ પર ચાલતો રોબોટ બનાવી દે છે. ખરી સમજણ હંમેશા ઠોકર ખાઈને જ પાકી થાય છે.

આપણા લગ્નબજારમાં આ દૃશ્ય રોજ જોવા મળે છે. વડીલો દીકરા કે દીકરી માટે પાત્ર શોધતી વખતે એક જ જીદ પકડી રાખે છે કે સામેવાળામાં એક પણ ત્રુટિ ન હોવી જોઈએ. પરફેક્ટ કુંડળી, પરફેક્ટ ખાનદાન, પરફેક્ટ આવક. છોકરો અને છોકરી કોઈ નાની અણસમજ કે વાદવિવાદ વિના સીધા સંબંધમાં બંધાઈ જાય છે. પછી લગ્નના બે મહિનામાં પહેલી મુશ્કેલી આવતાં જ આખો મહેલ તૂટી પડે છે. જે સંબંધો શરૂઆતમાં નાની-મોટી અસહમતીઓ કે ગેરસમજણોમાંથી પસાર થઈને ઉકેલ શોધતાં શીખે છે, તે જ આખી જિંદગી ટકે છે. ખોટી ધારણા બાંધવી અને સાથે મળીને સુધારવી, એ જ ખરી પરિપક્વતા છે.

જે માણસ ક્યારેય ખોટો પડ્યો નથી, તેને સાચા હોવાની કિંમત પણ સમજાતી નથી.