જાણીજોઈને અજ્ઞાની રહેવું

માણસ બધું જ જાણવા નથી માગતો. ઘણી વાર સત્ય સામે ઊભું હોય તો પણ તે આંખ આડા કાન કરે છે. આ કોઈ આળસ નથી. આ એક સભાન નિર્ણય છે. મનોવિજ્ઞાનમાં તેને 'ડેલિબરેટ ઇગ્નોરન્સ' કહે છે. એટલે કે, ચોક્કસ માહિતી ઉપલબ્ધ હોવા છતાં, મગજને શાંત રાખવા અથવા અનૈતિક કામ કરતી વખતે અપરાધભાવથી બચવા માટે જાણીજોઈને અંધારામાં રહેવું.

આ વિચાર પર જર્મન મનોવૈજ્ઞાનિક ગર્ડ ગિગરેન્ઝર અને રાલ્ફ હર્ટવિગે ઊંડું કામ કર્યું છે. આપણે માનીએ છીએ કે વધુ માહિતી એટલે બહેતર નિર્ણય. વાસ્તવિકતા જુદી છે. કેટલીક માહિતી પીડાદાયક હોય છે. કેટલીક માહિતી જવાબદારી થોપી દે છે. જો તમને અગાઉથી ખબર પડી જાય કે તમારા જીન્સમાં કેન્સર છુપાયેલું છે, તો આજનો દિવસ બગડી જાય. એટલે માણસ કહે છે, 'મને ન જણાવો.' અજ્ઞાન અહીં એક ઢાલ બની જાય છે.

આ વૃત્તિ વ્યક્તિગત જીવન કરતાં સામાજિક સ્તરે વધુ ઘાતક બને છે. કંપનીનો માલિક મેનેજરને કહે છે કે ગમે તે કરો, નફો વધવો જોઈએ. મેનેજર નીચે લાંચ આપે છે કે મજૂરોનું શોષણ કરે છે, તે માલિક જાણવા નથી માગતો. કેમ? કારણ કે જો તેને ખબર પડી જાય, તો કાયદાકીય કે નૈતિક જવાબદારી એના માથે આવે. ન જાણવાનો ઢોંગ માણસને અંદરથી નિર્દોષ હોવાનો સંતોષ આપે છે.

ભારતીય ચૂંટણીઓ આ ખેલનું સૌથી મોટું મેદાન છે. ચૂંટણી ટાણે દરેક પક્ષના વફાદાર મતદારો આ જ કરે છે. કોઈ કટ્ટર સમર્થક પોતાના નેતાના ક્રિમિનલ રેકોર્ડ કે ભ્રષ્ટાચારના પુરાવા વાંચવા જ તૈયાર થતો નથી. અખબારમાં પોતાના પક્ષ વિરુદ્ધ અહેવાલ આવે તો પાનું ફેરવી નાખે છે. તેની સામે અસલી ડેટા મૂકો તો તે કહેશે કે આ બધું વિરોધીઓનું કાવતરું છે. એને સત્ય નથી જોઈતું, એને પોતાની માન્યતાનું રક્ષણ જોઈએ છે. નેતા પણ જાણે છે કે પૈસા ક્યાંથી આવ્યા તે સવાલ પક્ષના કાર્યકરો ક્યારેય નહીં પૂછે.

અજાણ હોવું એ લાચારી છે, પણ જાણીજોઈને અંધ બની રહેવું એ સૌથી આરામદાયક દંભ છે.