ખંડનીયતા સિદ્ધાંત

તમારી પાસે માહિતી છે, તર્ક છે અને પાક્કો પુરાવો પણ છે. તમારો દાવો સાચો લાગે છે. છતાં, પડદા પાછળ એક એવું અજાણ્યું સત્ય છુપાયેલું હોઈ શકે છે જે સામે આવતાં જ આખી ઈમારત પત્તાના મહેલની જેમ તૂટી પડે. આ સ્થિતિને જ્ઞાનમીમાંસામાં ડિફિઝિબિલિટી એટલે કે ખંડનીયતાનો સિદ્ધાંત કહે છે. કોઈ પણ જ્ઞાન કે માન્યતા ત્યાં સુધી જ અડીખમ ગણાય જ્યાં સુધી તેને ઉથલાવી નાખે તેવો કોઈ છૂપો પુરાવો બહાર નથી આવતો. નવો તથ્ય પ્રવેશ કરે અને જૂનો નિષ્કર્ષ આપોઆપ રદબાતલ થઈ જાય.

આ વિચાર વીસમી સદીના ઉત્તરાર્ધમાં પશ્ચિમી દર્શનશાસ્ત્રમાં ચર્ચામાં આવ્યો. અમેરિકન દાર્શનિક એડમન્ડ ગેટિયરે વર્ષ ૧૯૬૩માં એક પ્રશ્ન ફેંક્યો હતો કે શું વાજબી સાબિતી ધરાવતી સાચી માન્યતા ખરેખર જ્ઞાન છે? તેના જવાબમાં કીથ લેહરર અને પીટર ક્લેઈન જેવા ચિંતકોએ ખંડનીયતાનો ખ્યાલ વિકસાવ્યો. કાયદાશાસ્ત્રમાં આ શબ્દ પહેલેથી પ્રચલિત હતો. કોર્ટમાં એક પુરાવો આખો કેસ ફેરવી નાખે, બરાબર એ જ ગણિત મગજની માન્યતાઓને પણ લાગુ પડે છે.

માણસ અહંકારમાં માની લે છે કે તે બધું જાણે છે. કોર્પોરેટ બોર્ડરૂમમાં અબજો રૂપિયાના સોદા થાય છે, પણ પાયામાં એક નાનકડી ખામી રહી ગઈ હોય છે. જ્યાં સુધી નવો વળાંક નથી આવતો ત્યાં સુધી નિર્ણય બ્રહ્મસત્ય ભાસે છે. આ સિદ્ધાંત ચેતવણી આપે છે કે તમે ગમે તેટલા હોશિયાર હો, અજ્ઞાત પરિબળો તમારા જ્ઞાનને ક્ષણવારમાં જૂઠું સાબિત કરી શકે છે.

ભારતના બિઝનેસ જગતનો વિચાર કરો. ધારો કે એક મોટી એફએમસીજી કંપની તેના નવા આયુર્વેદિક તેલ માટે સર્વે કરાવે છે. રિસર્ચ એજન્સી રિપોર્ટ આપે છે કે ૯૫ ટકા ગ્રાહકો દેશી ઘટકોથી ખુશ છે અને બોટલ ખરીદવા તૈયાર છે. કંપની દેશભરમાં કરોડો રૂપિયાનું માર્કેટિંગ ઝુંબેશ શરૂ કરી દે છે. પણ એક હકીકત કંપનીના ધ્યાન બહાર રહી ગઈ હતી કે બજારમાં નકલી માલ વેચતી એક લોકલ સિન્ડિકેટ અડધા ભાવે સેમ પેકિંગમાં કેમિકલવાળું તેલ પહોંચાડી ચૂકી છે. પ્રોડક્ટ ફ્લોપ થઈ ગઈ. કંપનીનો ડેટા સાચો હતો, ગ્રાહકની રુચિ સાચી હતી, પણ એક અણધારી વાસ્તવિકતાએ આખો પ્લાન ઉડાડી મૂક્યો.

જે સત્ય કોઈ નવા પુરાવાથી તૂટી શકે, તેને ક્યારેય પૂર્ણ વિરામ ન સમજવું; એ માત્ર અલ્પવિરામ છે.