ડિસિઝન હાઇજીન

હાથ ધોવાથી બીમારી અટકે છે. કાનૂની ભાષામાં કે મેડિકલ સાયન્સમાં આને સેનિટાઈઝેશન કહે છે. સાબુ વાપરતી વખતે તમને ખબર નથી હોતી કે કયો ચોક્કસ વાયરસ મર્યો. બસ, ગંદકી ઘટે છે. ડેનિયલ કાહનેમન, ઓલિવિયર સિબોની અને કાસ સનસ્ટીને ૨૦૨૧ના પુસ્તક ‘નોઈઝ’માં આ જ વિચાર નિર્ણયો માટે વાપર્યો. એમણે એને નામ આપ્યું: ‘ડિસિઝન હાઇજીન’. સ્વચ્છતા હાથની નહીં, મગજની પ્રક્રિયાની.

આપણે માનીએ છીએ કે ખોટા નિર્ણયો હંમેશાં પૂર્વગ્રહ કે સ્વાર્થને કારણે લેવાય છે. વિજ્ઞાન કહે છે કે સાચો ચોર ‘નોઈઝ’ છે—બિનજરૂરી ચંચળતા. ભૂખ, થાક, ખરાબ મૂડ કે બહારનો વરસાદ તમારા ન્યાયને બદલી નાખે છે. ડિસિઝન હાઇજીન એટલે એવી શિસ્ત જે આ અદ્રશ્ય અવાજને દાબી દે. તે કોઈ એક ભૂલ સુધારવાની દવા નથી. તે નિર્ણય લેવાની આખી રીતને જંતુમુક્ત કરવાની કવાયત છે.

આ પદ્ધતિના સીધા નિયમો છે. મોટો ચુકાદો એકસાથે ન લો; તેને નાના સ્વતંત્ર ટુકડાઓમાં વહેંચો. દરેક પાસાનું મૂલ્યાંકન અલગ કરો. સૌથી મહત્ત્વનું: તમારી અંતઃપ્રેરણા કે ગટ-ફીલિંગને છેલ્લી ઘડી સુધી દબાવી રાખો. સહુથી પહેલાં આંકડા અને નિયમો બોલવા જોઈએ, તમારો ઉત્સાહ નહીં.

અમદાવાદમાં પાંચસો ફ્લેટની નવી સોસાયટી બની. બિલ્ડરે મેન્ટેનન્સ અને સિક્યોરિટીનો કોન્ટ્રાક્ટ સોંપવા પાંચ કમિટી સભ્યોને બેસાડ્યા. સામાન્ય રીતે શું થાય? ચેરમેનને જે એજન્સીવાળો મીઠો લાગે તેને કામ મળી જાય. પણ આ કમિટીએ ડિસિઝન હાઇજીન વાપરી. પાંચેય સભ્યોએ અલગ-અલગ બેસીને સ્ટાફની સંખ્યા, જૂનો રેકોર્ડ અને ભાવના ગુણ આપ્યા. કોઈ ચર્ચા નહીં, કોઈ લાગણી નહીં. છેલ્લે માત્ર સરેરાશ સ્કોર ગણાયો. ચેરમેનના અંગત સાળાની એજન્સી ત્રીજા નંબરે ફેંકાઈ ગઈ.

જ્યાં પ્રક્રિયા લોખંડી હોય ત્યાં ભ્રષ્ટાચાર કે મૂડનો પવન પણ ફાવતો નથી. મગજ સ્વચ્છ રાખવાનો એક જ રસ્તો છે: નિયમોને માણસ કરતાં ઊંચા બેસાડો.

અંતરાત્માનો અવાજ ઘણીવાર માત્ર પેટમાં થયેલી ગેસ હોય છે; નિર્ણય લેતી વખતે કાન બંધ રાખીને કેલ્ક્યુલેટર ચાલુ રાખો.