લીંબુઓનો નાચ

ખરાબ માણસને નોકરીમાંથી કાઢી મૂકવો અઘરો છે. એના કરતાં એને બીજાના માથે પધરાવી દેવો ઘણો સહેલો છે. અમેરિકન શિક્ષણ વ્યવસ્થામાં એક કુખ્યાત શબ્દપ્રયોગ છે: ‘ડાન્સ ઓફ ધ લેમન્સ’. લેમન એટલે કે ખામીવાળી, નકામી વસ્તુ. સરકારી શાળાઓમાં કાયમી થઈ ગયેલા નકામા શિક્ષકોને યુનિયનના નિયમોને કારણે છૂટા કરી શકાતા નથી. એટલે પ્રિન્સિપાલ શું કરે? એ શિક્ષકનું જોરદાર ભલામણપત્ર બનાવે, વખાણ કરે અને બીજી શાળામાં બદલી કરાવી દે. સામે છેડે પેલી બીજી શાળા પણ પોતાનો આવો જ ‘લેમન’ આ શાળામાં પધરાવી દે. બધા પોતપોતાનો કચરો એકબીજાના આંગણામાં ફેંકતા રહે અને નકામા કર્મચારીઓનું ચક્ર ગોળ-ગોળ ફરતું રહે.

આ વિચાર મૂળ અર્થશાસ્ત્રી જ્યોર્જ અકરલોફના ૧૯૭૦ના પ્રખ્યાત લેખ ‘ધ માર્કેટ ફોર લેમન્સ’ પરથી વિસ્તરેલો છે. શિક્ષણ જગત અને સરકારી તંત્રોમાં આ શબ્દ આપોઆપ રૂઢ થઈ ગયો. જ્યારે કોઈ સિસ્ટમમાં યોગ્યતા કરતા પ્રોટેક્શન મોટું થઈ જાય, ત્યારે પ્રદર્શન નહીં પણ બદલીઓ થાય છે. નકામા તત્ત્વો સિસ્ટમમાંથી બહાર ફેંકાતા નથી, માત્ર એક ખુરશીથી બીજી ખુરશી સુધી સહેલગાહ કરે છે.

આનું નુકસાન આખી વ્યવસ્થાને થાય છે. કામચોર માણસને ખબર છે કે એને સજા થવાની નથી, માત્ર લોકેશન બદલાવાનું છે. મહેનતુ માણસો હતાશ થઈ જાય છે કારણ કે તેમના માથે વધારાનો બોજ આવે છે. જે અધિકારી આ ‘લીંબુ’ છૂપાવીને આગળ ધકેલે છે, એ પોતાની આબરૂ બચાવી લે છે, પણ આખી સંસ્થા અંદરથી સડતી જાય છે. જવાબદારીથી ભાગવાની આ સૌથી કાયર રીત છે.

સુરતના કાપડ બજારમાં ત્રણ ભાઈઓની મોટી પેઢી છે. એક પિતરાઈ ભાઈ હરેશ છે. કામમાં એકદમ બેદરકાર, હિસાબમાં ગોટાળા કરે અને ગ્રાહકો સાથે ઉદ્ધત વર્તે. પણ કાકાનો દીકરો એટલે સીધો કાઢી મુકાય નહીં. મોટાભાઈએ એને સુરતની મેઈન ગાદી પરથી ઉપાડીને અમદાવાદની શાખામાં મેનેજર બનાવી દીધો. ત્યાં એણે છ મહિનામાં મોટું નુકસાન કર્યું. એટલે અમદાવાદવાળા ભાઈએ કાકાના દીકરાને ‘નવો મોટો પ્રોજેક્ટ સંભાળવા’ મુંબઈની ઓફિસે રવાના કરી દીધો. હરેશભાઈ બદલાતા રહ્યા, નુકસાન ચાલુ રહ્યું. કોઈ એને સાચું કહેવા તૈયાર નથી, બસ એકબીજાના માથે ઢોળવાની હરીફાઈ ચાલે છે.

નકામા માણસની બદલી કરવી એ સમસ્યાનો ઉકેલ નથી, માત્ર ગંદકીને એક ખૂણેથી બીજા ખૂણે ખસેડવાની ચાલબાજી છે.