નળાકાર પરિપ્રેક્ષ્ય

કેમેરાની સામે સીધી રેખા રાખો તો એ સીધી દેખાય છે. પણ વાઈડ એંગલ કે પેનોરામા લેન્સથી જોશો તો વચ્ચેની લાઇન સીધી રહેશે અને ઉપર-નીચેની બધી સીધી રેખાઓ વળાંક લઈ લેશે. ઓપ્ટિક્સ અને ફોટોગ્રાફીમાં આને સિલિન્ડ્રિકલ પર્સ્પેક્ટિવ કહે છે. જ્યારે તમે સપાટ દુનિયાને વળાંકવાળા નળાકાર પડદા પર ઉતારવા જાઓ, ત્યારે કેન્દ્ર સિવાયની બાકી બધી વાસ્તવિકતા ખેંચાઈને વિકૃત થઈ જાય છે. આંખ છેતરાય છે, કારણ કે તમને લાગે છે કે તમે આખો પનો જોઈ રહ્યા છો.

આ વિચાર માત્ર કેમેરાના કાચ પૂરતો સીમિત નથી. કાર્ટોગ્રાફી એટલે કે નકશાશાસ્ત્ર અને હવે બિઝનેસ થિંકિંગમાં આ એક માનસિક મોડેલ બની ગયો છે. જ્યારે કોઈ નેતા કે સંસ્થા આખી ક્ષિતિજને એકસાથે માપવાનો અતિરેક કરે છે, ત્યારે કેન્દ્રની નજીક જે હોય તે જ સાચું દેખાય છે. પરિઘ પર રહેલી મહત્ત્વની વિગતો ખેંચાઈને કદરૂપી અથવા નાની બની જાય છે. પેનોરામિક દ્રષ્ટિ હોવાનો દાવો કરનાર માણસ ઘણીવાર કિનારીઓના સત્યને સૌથી વધુ તોડી-મરોડીને જોતો હોય છે.

કંપનીઓના બોર્ડરૂમમાં આ રોગ અવારનવાર દેખાય છે. મુંબઈની કોઈ મોટી એફએમસીજી બ્રાન્ડના વાઈસ પ્રેસિડેન્ટ પોતાના એરકન્ડિશન્ડ કેબિનમાં બેસીને આખા ભારતનો સેલ્સ મેપ જુએ છે. તેમને લાગે છે કે તેમની પાસે ૩૬૦ ડિગ્રી વિઝન છે. કેન્દ્રમાં બેઠેલા મેનેજરને મેટ્રો શહેરો સીધા અને સ્પષ્ટ દેખાય છે. પણ સૌરાષ્ટ્રના ગોંડલ કે બિહારના મુઝફ્ફરપુરના ગ્રાહકની વાસ્તવિકતા તેમના આ ભવ્ય નળાકાર રિપોર્ટમાં ખેંચાઈને વક્ર થઈ ચૂકી હોય છે. તેઓ ડિજિટલ ડેશબોર્ડ જોઈને માને છે કે આખું માર્કેટ દેખાઈ રહ્યું છે, પણ છેવાડાના ડીલરની સાચી મુશ્કેલી આ ઓપ્ટિકલ ભ્રમમાં ગાયબ થઈ જાય છે.

મોટું ચિત્ર જોવાનો મોહ સારો છે, પણ તેમાં એક જોખમ છુપાયેલું છે. જેટલો વ્યાપ મોટો કરશો, તેટલી કિનારીઓની ચોકસાઈ ખોવાઈ જશે. કેન્દ્રબિંદુ પર બેઠેલો માણસ પોતાની જાતને સર્વજ્ઞ માને છે, જ્યારે વાસ્તવમાં તે માત્ર એક ટેકનિકલ વિકૃતિને સાચું વિશ્વ માનીને નિર્ણયો લેતો હોય છે. જે સીધું છે તે વળેલું દેખાશે, અને જે વાંકું છે તે સીધું ભાસશે.

આખી ક્ષિતિજ એકસાથે જોવાની લાલચ રાખશો, તો પડખે ઊભેલી દીવાલ પણ વાંકી જ દેખાશે.