જ્ઞાનનો અભિશાપ

એક વાર તમે કંઈક જાણી લો, પછી એ ન જાણવાની સ્થિતિની કલ્પના કરવી અસંભવ બની જાય છે. આ મગજની જૂની બીમારી છે. અર્થશાસ્ત્રી કોલિન કેમરર, જ્યોર્જ લોવેનસ્ટાઇન અને માર્ટિન વેબરે ૧૯૮૯માં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. પછી ચિપ અને ડેન હીથના પુસ્તકે આ વિચારને દુનિયાભરમાં જાણીતો બનાવ્યો. તમે જ્યારે કોઈ વિષયમાં ઊંડા ઊતરી જાઓ છો, ત્યારે તમને લાગે છે કે આ તો સાવ સામાન્ય વાત છે, આમાં ન સમજાય એવું શું છે? સામેવાળો માણસ કોરી પાટી છે એ સત્ય તમારું નિષ્ણાત મગજ સ્વીકારી શકતું નથી.

આ વિરોધાભાસ ખતરનાક છે. જ્ઞાન તમને શક્તિ આપે છે, પણ એ જ જ્ઞાન તમને બીજાના દ્રષ્ટિકોણ પ્રત્યે આંધળા પણ કરી મૂકે છે. પ્રોફેસર ક્લાસરૂમમાં ભણાવતી વખતે ભૂલી જાય છે કે પોતે પહેલી વાર શીખતી વખતે કેવા ગોથાં ખાધાં હતાં. ડૉક્ટર દર્દી સામે મેડિકલ પરિભાષા ફેંકે છે અને ધારે છે કે દર્દી બધું સમજી ગયો. જ્યારે તમે વધારે પડતું જાણો છો, ત્યારે તમે સાદી ભાષા બોલવાની ક્ષમતા ગુમાવી બેસો છો. અજ્ઞાન કરતાં અતિશય જ્ઞાન ક્યારેક વધુ મોટો અંતરાય બની જાય છે.

બેંગલુરુ કે અમદાવાદની કોઈ ટેક સ્ટાર્ટઅપ ઓફિસ જુઓ. વીસ વર્ષનો કોડર રાત-દિવસ એક કરીને શાનદાર એપ બનાવે છે. પછી મીટિંગમાં આવીને સેલ્સ ટીમને સમજાવે છે. એના મોઢેથી ‘એપીઆઈ’, ‘બેકએન્ડ લેટન્સી’ અને ‘માઇક્રોસર્વિસિસ’ જેવા ભારેખમ ટેકનિકલ શબ્દોનો વરસાદ વરસે છે. ગ્રાહકને આ એપ વાપરવામાં ક્યાં તકલીફ પડશે, એ એને સમજાતું જ નથી. એના મનમાં એપ રમકડા જેવી સરળ છે, પણ પેટીએમ વાપરતાં માંડ શીખેલા ગ્રાહક માટે એ માથાનો દુખાવો છે. એન્જિનિયર બરાબર આ જાળમાં ફસાયો છે.

આ છટકબારીમાંથી બચવાનો એક જ રસ્તો છે: તમારી જાતને યાદ અપાવો કે સામેની વ્યક્તિ મૂર્ખ નથી, માત્ર અજાણ છે. જ્ઞાનનું પ્રદર્શન બંધ કરીને સામેવાળાના જૂતાંમાં પગ મૂકવો પડે. મોટો માણસ એ નથી જે અઘરા વિષયને અટપટો બનાવીને રજૂ કરે. મોટો એ છે જે ગૂંચવાયેલી વાતને આઠ વર્ષના બાળકને સમજાય એવી ભાષામાં મૂકી શકે.

જે વાત સામાન્ય માણસને સરળતાથી ન સમજાવી શકાય, એ વાત તમે પોતે પણ પૂરેપૂરી સમજ્યા નથી.