સર્જનાત્મકતાનો નળ

જૂના બંધ મકાનમાં જઈને નળ ચાલુ કરો તો શું થાય? શરૂઆતમાં ધસમસતું ગંદું, કાટવાળું અને પીળું પાણી બહાર આવશે. થોડી મિનિટો સુધી એ કચરો વહી જવા દો. એ પછી જ તળિયેથી સ્વચ્છ અને પીવાલાયક મીઠું પાણી નીકળશે. માણસના મગજનું પણ બરાબર આવું જ છે. સર્જનાત્મકતા કોઈ તૈયાર આઈસ્ક્રીમ નથી કે ચમચી ભરીને સીધો મોંમાં મૂકી દીધો. મગજમાંથી પહેલા નકામા, વાસી અને સામાન્ય વિચારો બહાર ફેંકવા પડે છે. એ ગંદું પાણી નીકળી જાય પછી જ અસલી મૌલિકતા પ્રગટ થાય છે.

આ વિચારને ઓનલાઇન લેખક જુલિયન શપીરોએ લોકપ્રિય બનાવ્યો. એમણે પિક્સાર સ્ટુડિયોના સ્થાપક એડ કેટમુલની કામ કરવાની રીત પરથી આ રૂપક બાંધ્યું હતું. મોટા ભાગના લોકો લખવા કે વિચારવા બેસે ત્યારે પહેલો જ વિચાર ઉત્તમ હોવો જોઈએ એવી જીદ લઈને બેસે છે. પરિણામે, પહેલો વિચાર નબળો આવે એટલે તેઓ હિંમત હારી જાય છે. કાગળ ફાડી નાખે છે અથવા લેપટોપ બંધ કરી દે છે. ભૂલ અહીં જ થાય છે. પહેલો વિચાર ક્યારેય માસ્ટરપીસ હોતો નથી, એ માત્ર નળીમાં ભરાયેલો કચરો છે.

આ મોડેલ તમને ખરાબ લખવાની, ખરાબ વિચારવાની છૂટ આપે છે. શરૂઆતના દસ વિચારો તદ્દન રદ્દી હશે એ સ્વીકારી લો. એ વિચારોને ઝડપથી કાગળ પર ઉતારીને બહાર ફેંકી દો. જ્યાં સુધી એ ગંદવાડ બહાર નહીં નીકળે ત્યાં સુધી મગજની ઊંડાણમાં છુપાયેલી ખરી પ્રતિભા બહાર નહીં આવે. જે માણસ ખરાબ કામ કરવાની ધીરજ નથી રાખતો, એ ક્યારેય ઉત્કૃષ્ટ કામ કરી શકતો નથી.

આજના સોશિયલ મીડિયા અને વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટીના જમાનામાં આ ખાસ જોવા મળે છે. કોઈ ઘટના બને એટલે ટીવી ન્યૂઝ રૂમમાં બેઠેલા પત્રકારો કે ડિજિટલ ક્રિએટર્સ તરત સૌથી સસ્તો અને પહેલો વિચાર પકડીને ચીસો પાડવા માંડે છે. પરિણામે દેશ આખો એક જ ચીલાચાલુ ક્લિશે વાગોળે છે. જો એ જ વિશ્લેષક પહેલા અડધા કલાકમાં મનમાં આવતા બધા સસ્તા વિચારોને બાજુ પર મૂકી દે, તો પછી એવો દ્રષ્ટિકોણ બહાર આવે જેણે આખી વાત બદલી નાખી હોય. પણ ઉતાવળિયા લોકોને ગંદું પાણી વેચી દેવાની ઉતાવળ હોય છે.

નવા વિચારની તરસ હોય તો જૂનો કચરો વહાવી દેવાની હિંમત કેળવવી પડે.