બદલાવના પાયાના પથ્થર

કોઈ પણ વ્યવસ્થા બદલવી હોય ત્યારે માત્ર ટોચ પર બેઠેલા માણસને બદલી નાખવાથી ક્રાંતિ નથી આવતી. ઉપરનો રંગ બદલાય, પણ દીવાલ જૂની જ રહે. સાચો પરિવર્તન હંમેશાં પાયાના મૂળભૂત ટેકાઓ પર ટકે છે. આ ટેકાઓ એટલે તમારી સંસ્થાની દાનત, કામ કરવાની જૂની ટેવો, માહિતીની વહેંચણી અને સૌથી અગત્યનું—જવાબદારી સ્વીકારવાની હિંમત. આ ચાર-પાંચ મૂળ સ્તંભો જો પોતાની જગ્યાએ અડીખમ ન હોય, તો મોટા સુધારાના તમામ દાવાઓ તાશના પત્તાની જેમ ખરી પડે છે.

આ કોઈ વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગશાળામાં શોધાયેલો શબ્દ નથી. મેનેજમેન્ટ અને વહીવટી શાસ્ત્રના સાહિત્યમાં આ વિચાર અવારનવાર જુદા જુદા સ્વરૂપે વપરાય છે. કોઈ એક લેખકે આનો સિક્કો પાડ્યો નથી, પણ સિદ્ધાંત સદીઓ જૂનો અને સણસણતો છે. ઈમારત ઊંચી ચણવી હોય ત્યારે પ્લાસ્ટર પર ધ્યાન આપવાને બદલે પાયાના પથ્થરો કઈ ગુણવત્તાના છે તે જોવું પડે. જો આધાર નબળો હોય તો મોટો ફેરફાર ફક્ત હોબાળો બનીને રહી જાય છે.

આપણે ત્યાં સુધારાની વાતો બહુ સસ્તી છે. કંપનીઓ દર બે વર્ષે પોતાની બ્રાન્ડનું નામ બદલે, નવો લોગો લાવે અને કર્મચારીઓને નવા નિયમોનું પુસ્તક પકડાવી દે. પણ સવારની મીટિંગમાં મેનેજરની ભાષા એ જ દાદાગીરીવાળી રહે છે. જે ઘરમાં વિચારવાનો ઢાંચો ન બદલાય, ત્યાં ફક્ત નવા ફર્નિચરથી પરિવાર આધુનિક નથી બની જતો. સંસ્થા ત્યારે જ બદલાય છે જ્યારે તેના અંતરિયાળ સ્તંભો બદલાય—નિષ્ફળતાને સજા આપવાને બદલે શીખવાની છૂટ મળે અને ચમચાગીરીને બદલે પરિણામની કિંમત થાય.

બોલિવૂડનો દાખલો જોઈ લો. દાયકાઓથી હિન્દી સિનેમામાં બૂમાબૂમ ચાલે છે કે કન્ટેન્ટ કિંગ છે, નવી વાર્તાઓ લાવો. પણ પ્રોડક્શન હાઉસો શું કરે છે? સુપરસ્ટારની ફી વધારશે, વિદેશમાં શૂટિંગ ગોઠવશે અને કરોડો રૂપિયા માર્કેટિંગમાં ફૂંકી મારશે. પાયાનો પથ્થર છે લેખક. જ્યાં સુધી સ્ક્રિપ્ટ રાઇટરને પૂરતો સમય, પૂરો આદર અને ઉત્તમ મહેનતાણું નહીં મળે, ત્યાં સુધી માત્ર સ્પેશિયલ ઇફેક્ટ્સ બદલવાથી સારી ફિલ્મ નથી બનવાની. આધાર લેખક છે, તાયફો હીરોનો છે.

ચૂનો ગમે તેટલો મોંઘો લગાવો, પાયો સડેલો હશે તો આખી હવેલી જમીનદોસ્ત જ થશે.