કોન્ઝેન્ટ્રેશન ક્રોસરોડ્સ

માનસિક ઊર્જા કૂવા જેવી છે, અનંત નથી. કોઈ ચોક્કસ કામમાં પૂરી તાકાત લગાવી દીધા પછી મગજ એક એવા વળાંક પર પહોંચે છે જ્યાં ધ્યાન આપોઆપ બે ફાંટાઓમાં વહેંચાય છે. એક તરફ છે યાંત્રિક એકાગ્રતા, જ્યાં તમે પુસ્તક કે સ્ક્રીન સામે ખાલી બેસી રહો છો. બીજી તરફ છે સાચો આંતરિક સંવાદ, જે ઝીણવટભરી સમજણ માગે છે. આ બંને રસ્તા જ્યાં મળે છે તેને કોન્ઝેન્ટ્રેશન ક્રોસરોડ્સ કહેવાય છે. અંગ્રેજી શબ્દભંડોળમાં આ ચોક્કસ નામ કોણે ઘડ્યું તેનો કોઈ સત્તાવાર પુસ્તકીય સંદર્ભ મળતો નથી. પણ વ્યાવહારિક સ્વ-વિકાસ અને મનોવિજ્ઞાનના વર્તુળોમાં આ સ્થિતિ જાણીતી છે.

આ મોડ પર આવ્યા પછી માણસ ભ્રમમાં જીવે છે. આપણને લાગે છે કે આપણે પાંચ કલાકથી ટેબલ પર બેઠા છીએ એટલે આપણે કામ કરીએ છીએ. હકીકતમાં મન તે ક્ષણે સાવ બહેર મારી ગયેલું હોય છે. એકાગ્રતા જ્યારે મજબૂરી બને ત્યારે તે ફક્ત થાક પેદા કરે છે. ધ્યાન જ્યારે સ્થિર અને સજાગ હોય ત્યારે જ ઉત્પાદકતા જન્મે છે. ચાર રસ્તા પર ઊભેલા મુસાફરની જેમ મગજ પણ પૂછે છે કે આગળ હજી બળજબરીથી ખેંચવું છે કે પછી થોભીને દિશા બદલવી છે.

આપણા દેશમાં કોટા કે અમદાવાદના નવરંગપુરામાં બોર્ડ અને પ્રવેશ પરીક્ષાની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. ધારો કે તક્ષિલ બારમા ધોરણમાં છે. સવારના છ વાગ્યાથી ફિઝિક્સના દાખલા ગણે છે. બપોરે બે વાગ્યે તેની આંખો ખુલ્લી છે, હાથમાં પેન છે, પણ છેલ્લા એક કલાકથી એ એક જ પાનું વાંચી રહ્યો છે. ઘરમાં મા-બાપ ખુશ થાય છે કે દીકરો આઠ કલાકથી ઓરડામાંથી બહાર નથી નીકળ્યો. પણ તક્ષિલ માટે તે ક્રોસરોડ્સ છે. તેનો જીવ માત્ર ચોપડી સામે શરીર ટેકવીને બેઠો છે, અંદર કશું ઉતરતું નથી. ખોટી એકાગ્રતા ફક્ત ચિંતા અને અપરાધભાવ પેદા કરે છે.

આ ચારરસ્તે પહોંચો ત્યારે નિર્ણય કરવો પડે. પરાણે મગજને ઘસવાથી પરિણામ નથી આવતું. બળજબરીથી ખેંચેલી એકાગ્રતા માણસને કુંઠિત બનાવે છે. સાચી ચતુરાઈ એ છે કે જ્યાં બુદ્ધિ અટકે ત્યાં ચોપડો બંધ કરીને બે ડગલાં પાછળ હટી જવું. થોડો વિરામ લેવો એ સમયનો બગાડ નથી, આગળ વધવાની પૂર્વશરત છે.

ચોપડી સામે કલાકો સુધી આંખો તાકી રાખવી એ વિદ્યા નથી, આળસનું સૌથી સન્માનજનક બહાનું છે.