સંવાદનો બાયપાસ

બે માણસો એક જ ભાષા બોલતા હોય, પણ એકબીજાની વાત જરાય સમજતા ન હોય. આ કોઈ અકસ્માત નથી. ભાષાશાસ્ત્રમાં આને ‘બાયપાસિંગ’ કહે છે. બોલનાર જે શબ્દ વાપરે છે તેનો એક અર્થ એના મગજમાં હોય છે, પણ સાંભળનાર એ જ શબ્દનો તદ્દન જુદો અર્થ પકડી લે છે. શબ્દો વાહનની જેમ સામસામેથી પસાર થઈ જાય છે, અથડાતા નથી, મળતા પણ નથી. આપણે માની લઈએ છીએ કે શબ્દોમાં જ અર્થ જડેલો છે. વાસ્તવિકતા જુદી છે. શબ્દો ફક્ત ખાલી ખોખાં છે, અર્થ માણસ પોતે ભરે છે.

આ વિચાર સંચાર અને સિમેન્ટીક્સના સિદ્ધાંતોમાંથી આવ્યો છે. વિલિયમ હેની જેવા અભ્યાસુઓએ નોંધ્યું કે માનવીય સંવાદમાં મોટા ભાગના ઝઘડા ખોટી દાનતને કારણે નહીં, પણ ખોટા અર્થઘટનને લીધે થાય છે. એક માણસ એક શબ્દ ફેંકે છે, બીજો એ શબ્દ ઝીલે છે પણ પોતાના અંગત સંદર્ભ સાથે. પરિણામે, સંવાદ એકબીજાને બાયપાસ કરીને નીકળી જાય છે. આ ભ્રમ બહુ મોંઘો પડે છે, કારણ કે બંને પક્ષે એમ જ લાગે છે કે વાતચીત થઈ ગઈ.

આપણું સંયુક્ત કુટુંબ આ બાયપાસિંગનું સૌથી મોટું કારખાનું છે. ઘરમાં સાસુ નવી આવેલી વહુને હળવાશથી કહે, “રસોડામાં તારે કોઈ ઔપચારિકતા રાખવાની જરૂર નથી, તારું જ ઘર સમજજે.” સાસુના મનમાં આનો અર્થ એવો છે કે તું સંકોચ રાખ્યા વિના ઘરના નિયમો પ્રમાણે કામ સંભાળી લે. વહુ આનો અર્થ જુદો કાઢે છે: મારું ઘર છે એટલે હું મારી મરજી મુજબ બપોરે બાર વાગ્યે ઊઠીને રસોઈ કરીશ. બે દિવસમાં ઘરમાં સ્મશાનવત શાંતિ છવાઈ જાય છે. સાસુ માને છે કે વહુ ઉદ્ધત છે, વહુ માને છે કે સાસુ દંભી છે. બંને પોતાની જગ્યાએ સાચાં હતાં, પણ ‘પોતાનું ઘર’ શબ્દ વચ્ચેથી બાયપાસ થઈ ગયો.

વેપાર હોય કે લગ્નજીવન, મોટા ભાગની કડવાશ સાંભળવાની આળસમાંથી જન્મે છે. સામેની વ્યક્તિ જે બોલે છે તે આપણે સાંભળીએ છીએ, પણ એ શું કહેવા માંગે છે તેની ચોખવટ ક્યારેય કરતા નથી. પૂછી લેવામાં આપણો અહંકાર ઘવાય છે કે ‘તમારો કહેવાનો અર્થ આ છે કે પેલો?’ આપણે ધારણાઓ પર જીવીએ છીએ અને ધારણાઓ હંમેશા છેતરે છે.

શબ્દો માત્ર અવાજ છે; તમે જે સમજો છો તે તમારી પોતાની કલ્પના છે.