જોડાણલક્ષી ધ્યાન વ્યવસ્થા

આપણું મગજ બે રીતે દુનિયાને જુએ છે. પહેલી રીત છે ટોર્ચના તીક્ષ્ણ કિરણ જેવી. તે એક જ ચોક્કસ બિંદુ પર કેન્દ્રિત થાય છે, આંકડા ગણે છે અને કામ પૂરું કરવામાં માને છે. બીજી રીત ફાનસ જેવી છે. ફાનસ ચારેય તરફ ધીમો, વ્યાપક અજવાસ પાથરે છે. આ વ્યાપક દ્રષ્ટિ એટલે જોડાણલક્ષી ધ્યાન વ્યવસ્થા. તે કોઈ એક ટાર્ગેટને પકડવા દોડતી નથી, પણ આસપાસના માહોલને, માણસોના સંબંધોને અને વાતાવરણના અહેસાસને એકસાથે અનુભવે છે. તે મગજના જમણા ગોળાર્ધની ભાષા છે, જ્યાં ગણતરી કરતાં ભાવ વધારે જીવે છે.

આ વિચાર જાણીતા લેખક ડેનિયલ કોઈલે રજૂ કર્યો છે. એમણે બતાવ્યું કે આધુનિક જિંદગી આપણને સતત ટોર્ચ જેવું ધ્યાન રાખવાની ફરજ પાડે છે. આપણે સવારે ઊઠતાંની સાથે સ્ક્રીન, ડેડલાઇન અને કામની યાદી પર તૂટી પડીએ છીએ. પરિણામે મન સંકોચાઈ જાય છે. જ્યારે ફાનસ જેવી જોડાણલક્ષી વ્યવસ્થા સક્રિય થાય છે, ત્યારે માણસ પોતાની જાતમાંથી બહાર નીકળીને આખી પરિસ્થિતિ સાથે તાલ મિલાવી શકે છે. તે અહંકાર ઓગાળીને આપણને બીજા સાથે સાચેસાચ જોડે છે.

આ વાતનો સાચો પુરાવો રમતના મેદાન પર મળે છે. હરિયાણાના એક સામાન્ય અખાડામાં કુસ્તી લડતા બે પહેલવાનોને જુઓ. જ્યારે દંગલમાં પહેલવાન માત્ર સામાવાળાના હાથ કે પગ પર જ નજર રાખે, ત્યારે તે થાકી જાય છે અને દાવ ચૂકી જાય છે. પણ જ્યારે તે જોડાણલક્ષી ધ્યાનમાં ઊતરે છે, ત્યારે તે સામી વ્યક્તિના આખા શરીરનું વજન, તેના શ્વાસનો અવાજ, માટીની ભીનાશ અને સ્ટેડિયમની હવા સુદ્ધાં એકસાથે અનુભવે છે. ઓલિમ્પિક કક્ષાએ પહોંચેલા ભાલાફેંક કે બેડમિન્ટનના ખેલાડીઓ માત્ર નિશાન નથી તાકતા. તેઓ આખા પરિવેશ સાથે એકરૂપ થઈ જાય છે.

આજના શહેરી માણસનું સૌથી મોટું સંકટ એ છે કે તેનું ફાનસ બુઝાઈ ગયું છે અને ટોર્ચની બેટરી સતત ગરમ રહે છે. આપણે સંબંધોમાં પણ નફો-નુકસાન જ તપાસીએ છીએ. સંતાન સાથે રમતી વખતે પણ મનમાં ઑફિસનો પ્રોજેક્ટ ફરતો હોય છે. પરિણામે કામ પાર પડે છે, પણ સંતોષ ગુમ થઈ જાય છે. માણસ ત્યારે જ ઊંડો આનંદ અનુભવી શકે છે જ્યારે તે ગણતરી છોડીને ક્ષણને સમગ્રતામાં સ્વીકારે.

જે માણસ દરેક ક્ષણે માત્ર લક્ષ્ય જુએ છે, તે આખી દુનિયા ગુમાવી બેસે છે.