સર્વસંમતિનો કોમા

બધા રાજી રહેવા જોઈએ, આ માન્યતા સૌથી મોટો લકવો છે. નિર્ણય લેતી વખતે દરેક વ્યક્તિની હા મેળવવાની જીદ એટલે ‘કન્સેન્સસ કોમા’. સભામાં બેઠેલા દસ માણસોમાંથી એક પણ નારાજ ન થવો જોઈએ એવી ખોટી ઉદારતા આખરે કામને કોમામાં ધકેલી દે છે. પરિણામ? અનંત ચર્ચાઓ, મીટિંગોનો સિલસિલો અને શૂન્ય અમલ. બધા એકમત છે કે કંઈક કરવું છે, પણ શું કરવું એ નક્કી થતું નથી.

આ શબ્દ કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તે ચોક્કસ નોંધાયું નથી. કોર્પોરેટ સંસ્કૃતિ અને આધુનિક મેનેજમેન્ટ લખાણોમાંથી આ વિચાર બહાર આવ્યો છે. સંગઠનો જ્યારે મોટાં થાય છે ત્યારે જોખમ લેવાની હિંમત ગુમાવી બેસે છે. જવાબદારી કોઈ એકના માથે ન આવે એટલે સર્વસંમતિનો ઢાલ તરીકે ઉપયોગ થાય છે. લોકશાહીનો આ દેખાડો વાસ્તવમાં કાયરતાનું બીજું નામ છે.

આ રોગનું પરિણામ ભયાનક હોય છે. સર્વસંમતિ શોધવાની લ્હાયમાં મૂળ વિચારની ધાર બુઠ્ઠી થઈ જાય છે. બધાને ગમે તેવો નિર્ણય હંમેશાં સાધારણ જ હોવાનો. ઉત્તમ વિચારો હંમેશાં શરૂઆતમાં વિવાદાસ્પદ હોય છે. જ્યારે તમે દરેક ખૂણેથી મંજૂરી માગવા નીકળો છો, ત્યારે પ્રોજેક્ટની ગતિ મરી જાય છે. સ્પર્ધક આગળ નીકળી જાય છે અને તમે માત્ર મીટિંગના મિનિટ્સ લખતા રહી જાઓ છો.

બોલિવૂડ આનું ઉત્તમ ઉદાહરણ છે. કોઈ દિગ્દર્શક ધારદાર વાર્તા લઈને આવે. પછી સ્ટુડિયોના દસ એક્ઝિક્યુટિવ બેસે. એક કહેશે કે હીરો થોડો વધુ રોમેન્ટિક જોઈએ. બીજો કહેશે કે બીજા ભાગમાં કોમેડી ટ્રેક ઉમેરો. ત્રીજો સંગીત વિશે સલાહ આપશે. બધાને ખુશ કરવાની લાલચમાં સ્ક્રિપ્ટનું સત્વ મરી જાય છે. છેલ્લે જે ફિલ્મ પડદા પર આવે છે તે એટલી સામાન્ય હોય છે કે કોઈને ગમતી નથી. સર્વસંમતિ મેળવવા જતાં ઉત્કૃષ્ટ સિનેમાનું અકાળે મોત થાય છે.

જ્યાં કોઈ વિરોધ નથી કરતું, ત્યાં કોઈ વિચારતું પણ નથી. સર્વસંમતિ ઘણીવાર સામૂહિક નપુંસકતા સિવાય કશું નથી હોતી.