સમષ્ટિનો ભ્રમ

જે વાત એક વ્યક્તિ માટે સાચી હોય, તે આખી સભા માટે પણ સાચી જ હોય એવું માનવું તે બૌદ્ધિક આળસ છે. તર્કશાસ્ત્ર આને કમ્પોઝિશન ફેલેસી કહે છે. સાદો નિયમ છે: અંશના ગુણધર્મો આપોઆપ સમગ્ર તંત્રના ગુણધર્મો બની જતા નથી. જો સ્ટેડિયમમાં એક માણસ ઊંચો થઈને જુએ તો તેને મેદાન વધુ સારું દેખાય છે. પણ જો આખું સ્ટેડિયમ ઊભું થઈ જાય, તો કોઈને કશું દેખાતું નથી, ઊલટાના બધાના પગ દુખે છે. વ્યક્તિગત સ્તરે જે નિર્ણય ઉત્તમ લાગે, સામૂહિક સ્તરે એ જ નિર્ણય વિનાશકારી સાબિત થઈ શકે છે.

આ વિચાર નવો નથી. પ્રાચીન ગ્રીસમાં એરિસ્ટોટલે તર્કના દોષો ગણાવ્યા ત્યારે આનો પાયો નખાયો હતો. વીસમી સદીમાં અર્થશાસ્ત્રી જોન મેનાર્ડ કેઇન્સે તેને બજારના સંદર્ભમાં સચોટ રીતે સમજાવ્યો. કેઇન્સે બતાવ્યું કે એક માણસ કરકસર કરીને પૈસા બચાવે તો એ અમીર બને. પરંતુ આખો દેશ એકસાથે ખર્ચ બંધ કરીને બચત કરવા માંડે, તો બજારમાં માલ વેચાતો બંધ થઈ જાય, વેપાર ઠપ થાય અને આખો દેશ ગરીબ થઈ જાય. અંગત લાભ અને સામૂહિક અર્થશાસ્ત્ર વચ્ચે આ જ મોટો ફરક છે.

સૌરાષ્ટ્રની કોઈ એપીએમસી (એપીએમસી) કે ગામડાના ખેડૂતોને જુઓ. ગયા વર્ષે જીરું કે ડુંગળીના ભાવ આસમાને પહોંચ્યા હતા. ગામના એક ખેડૂત પંકજભાઈએ વિચાર્યું કે આ વખતે આખી જમીનમાં ડુંગળી વાવી દઉં તો લાખો રૂપિયા છૂટશે. એક ખેડૂત માટે આ ગણતરી સો ટકા સાચી હતી. પણ તકલીફ એ થઈ કે ગામના અને આખા પંથકના તમામ ખેડૂતોએ આ જ વિચાર કર્યો. બધાએ ડુંગળી વાવી દીધી. પરિણામ શું આવ્યું? જ્યારે પાક બજારમાં આવ્યો ત્યારે માલનો ઢગલો થઈ ગયો. ભાવ સાવ તળિયે બેસી ગયા. પંકજભાઈએ ડુંગળી રસ્તા પર ફેંકવી પડી. જે નિર્ણય વ્યક્તિગત દ્રષ્ટિએ તાર્કિક હતો, તે સામૂહિક સ્તરે આત્મઘાતી સાબિત થયો.

આ ભ્રમ માત્ર ખેતીમાં નથી, કરિયરમાં પણ છે. કોઈ એક છોકરો કમ્પ્યુટર એન્જિનિયર બનીને મોટો પગાર મેળવે એટલે આખા સમાજના મા-બાપ પોતાના સંતાનોને એ જ લાઇનમાં ધકેલે છે. પરિણામે બજારમાં એ જ ડીગ્રીવાળા બેરોજગારોની કતાર લાગે છે. આપણે હંમેશાં ભૂલી જઈએ છીએ કે સમૂહ એ માત્ર વ્યક્તિઓનો સરવાળો નથી. જ્યારે બધા એક જ રસ્તે દોડે છે, ત્યારે રસ્તો પહોળો નથી થતો, ટ્રાફિક જામ થઈ જાય છે.

જે રસ્તે એક માણસ દોડીને આગળ નીકળી શકે, એ જ રસ્તે આખો કાફલો દોડે તો માત્ર ધૂળ ઊડે છે.