જટિલતા તરફનો પૂર્વગ્રહ

માણસનું મગજ સીધી વાત પચાવી શકતું નથી. કોઈ તમને સાદી, સ્પષ્ટ સલાહ આપે તો તરત શંકા જાગે છે કે આટલું સરળ થોડું હોય? સામે પક્ષે કોઈ મોટો નિષ્ણાત અટપટી ભાષા બોલે, ચાર્ટ બતાવે અને દસ પાનાંની ફોર્મ્યુલા ધરે, એટલે આપણે તરત માની લઈએ છીએ કે આ સાચો જ હશે. આ માનસિક ખામીને જટિલતા તરફનો પૂર્વગ્રહ કહેવાય છે. આપણે સરળ રસ્તાને નબળો અને અટપટા રસ્તાને શ્રેષ્ઠ માની લેવાની ભૂલ સતત કરીએ છીએ.

આ વિચાર મનોવિજ્ઞાન અને નિર્ણાયક પ્રક્રિયાના આધુનિક સાહિત્યમાં જાણીતો છે. આ શબ્દ કયા ચોક્કસ વિચારકે પહેલી વાર વાપર્યો તે નોંધાયેલું નથી, પણ આપણો આ ભ્રમ સદીઓ જૂનો છે. અઘરી બાબત આપણને બૌદ્ધિક રીતે પ્રભાવશાળી લાગે છે. વાસ્તવમાં જટિલતા એ ઘણીવાર માત્ર ધુમાડો હોય છે, જેની પાછળ અજ્ઞાન છુપાયેલું હોય છે. સરળતા પ્રાપ્ત કરવા માટે સ્પષ્ટ સમજણ જોઈએ, જ્યારે ગૂંચવણ ઊભી કરવા માટે માત્ર ભારેખમ શબ્દો પૂરતા છે.

આ પૂર્વગ્રહ સૌથી મોંઘો સાબિત થાય છે શેરબજાર અને વ્યક્તિગત રોકાણમાં. દલાલ સ્ટ્રીટ પર કોઈ નવો રોકાણકાર પ્રવેશે એટલે એને સાદી વાત ગમતી નથી. એને કોઈ કહે કે દર મહિને સાદા ઈન્ડેક્સ ફંડમાં શિસ્તબદ્ધ નાણાં રોકો અને પંદર વર્ષ ભૂલી જાઓ, તો એને આળસ આવે છે. એને લાગે છે કે આમાં કંઈ કમાણી ન થાય. પરિણામે, એ અલ્ગોરિધમિક ટ્રેડિંગ, ટેકનિકલ એનાલિસિસના અટપટા ગ્રાફ અને ફ્યુચર્સ-ઓપ્શન્સના જાળમાં ફસાય છે.

ધારો કે કલ્પેશભાઈ છે. મહેનતની કમાણીમાંથી બચત કરવી છે, પણ સીધી ફિક્સ્ડ ડિપોઝિટ કે સરળ મ્યુચ્યુઅલ ફંડ એમને સાધારણ લાગે છે. પછી એક સૂટ-બૂટવાળો એડવાઇઝર આવે છે. એ ડેરિવેટિવ્સ, હેજિંગ અને વિદેશી માર્કેટના સંબંધો સમજાવતો એક્સેલ સ્પ્રેડશીટ ખોલે છે. કલ્પેશભાઈ કશું સમજતા નથી, છતાં પ્રભાવિત થઈને ચેક ફાડી આપે છે. પરિણામ હંમેશાં મૂડીનું ધોવાણ હોય છે. જટિલતા એ બુદ્ધિનું લક્ષણ નથી, ઘણીવાર એ માત્ર છેતરામણી હોય છે.

જે વાત સમજાવવા માટે પુસ્તકાલય ખોલવું પડે, એ વાતમાં મોટે ભાગે સત્ય ઓછું અને સ્વાર્થ વધારે હોય છે.