સક્ષમતાની જાળ

તમે જે કામમાં માહિર છો, એ જ કામ ભવિષ્યમાં તમારી કબર ખોદે છે. આ કોઈ ફિલસૂફી નથી, વ્યવસ્થાપન વિજ્ઞાનનો નક્કર નિયમ છે. માણસ કે સંસ્થા જ્યારે કોઈ એક કૌશલ્યમાં અસાધારણ સફળતા મેળવે છે, ત્યારે મગજ નવી રીતો શીખવાનું બંધ કરી દે છે. જૂની રીત પરિણામ આપે છે, પુરસ્કાર આપે છે, એટલે એ જ ચાલુ રહે છે. ધીમે ધીમે આખી સિસ્ટમ એ એક જ પદ્ધતિ પર નિર્ભર થઈ જાય છે. બહારની દુનિયા બદલાઈ જાય છે, પણ પોતાની આવડતનો અહંકાર આંખો પર પાટા બાંધી દે છે.

આ વિચાર સ્ટેનફર્ડ યુનિવર્સિટીના પ્રોફેસર જેમ્સ માર્ચે ૧૯૮૮માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે જોયું કે કંપનીઓ નવા પ્રયોગો કરવાને બદલે જૂની આવડતોને જ ઘસ્યા કરે છે. કારણ સાદું છે: નવું અજમાવવામાં જોખમ છે, નિષ્ફળતાની બીક છે અને ખર્ચ થાય છે. જૂની આવડતમાં તાત્કાલિક વળતર મળે છે. અલ્પજીવી ફાયદાની લાલચ દીર્ઘકાલીન વિનાશ નોતરે છે. માણસ પોતાની જૂની હોશિયારીનો ગુલામ બની જાય છે.

કોઈ પણ ક્ષેત્રમાં અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવું હોય તો બે કામ કરવા પડે: જે આવડે છે તેનો દોહ કરવો અને જે નથી આવડતું તેની શોધ કરવી. સક્ષમતાની જાળ માણસને માત્ર દોહ કરવા મજબૂર કરે છે. એ ભૂલી જાય છે કે ગઈકાલની શ્રેષ્ઠ આવડત આવતીકાલે નકામી થઈ જવાની છે. પોતાની સફળતાથી અંજાઈ ગયેલો માણસ નવી રમત શીખી શકતો નથી.

ભારતીય ક્રિકેટમાં આ દ્રશ્ય વારંવાર જોવા મળ્યું છે. રણજી ટ્રોફીમાં વર્ષો સુધી સ્પિનરો સામે ક્લાસિકલ ડિફેન્સ કરીને રનનો ઢગલો કરનાર બેટ્સમેન અચાનક ટી-૨૦ના જમાનામાં બહાર ફેંકાઈ જાય છે. એની ટેકનિક દોષરહિત હતી, પણ રમતનું સ્વરૂપ બદલાઈ ગયું. ૩૬૦ ડિગ્રી શોટ રમવા માટે એનું જૂનું ક્રિકેટ જ આડે આવ્યું. જે ટેકનિક એને દસ વર્ષ સુધી ટીમમાં જાળવી રાખતી હતી, એ જ આવડતે એને આધુનિક પાવર-હિટિંગ શીખતા રોક્યો. પોતાની સક્ષમતા જ એનો સૌથી મોટો પાંજરો બની ગઈ.

જે આવડતે તમને અહીં સુધી પહોંચાડ્યા છે, એ તમને આગળ નહીં લઈ જાય; એ જ તમને અહીં રોકી રાખશે.