કર્નલ શેબેર સિન્ડ્રોમ

કોઈ માણસ જીવતો પાછો આવે, પણ દુનિયા તેને સ્વીકારવાની ના પાડી દે. તેને કહેવાય કર્નલ શેબેર સિન્ડ્રોમ. ફ્રેન્ચ લેખક ઓનોરે દ બાલ્ઝાકની ૧૮૩૨ની પ્રખ્યાત નવલકથા 'કર્નલ શેબેર' પરથી આ રૂપક આવ્યું છે. વાર્તામાં નેપોલિયનનો એક શૂરવીર અફસર યુદ્ધમાં મરી ગયો હોવાનું માની લેવાય છે. વર્ષો પછી તે ભિખારી જેવી હાલતમાં પેરિસ પાછો ફરે છે. તેની પત્ની બીજા સાથે પરણી ચૂકી છે, તેની સંપત્તિ વહેંચાઈ ગઈ છે અને સરકારી ચોપડે તે મરી ચૂક્યો છે. તે જીવતો છે, પણ વ્યવસ્થા માટે તે મુર્દું છે. સાચો માણસ ખોટો સાબિત થાય છે અને કાગળ સાચો ઠરે છે. મેનેજમેન્ટ કે સામાજિક ભાષામાં આ સિન્ડ્રોમ ક્યારે અને કોણે પહેલી વાર વાપર્યો તેની કોઈ સત્તાવાર નોંધ નથી. પણ માનવ સ્વભાવની આ એક બહુ ક્રૂર વાસ્તવિકતા છે.

વ્યવસ્થા પોતાની ભૂલ સ્વીકારવા કરતાં જીવતા માણસને નકારી દેવાનું વધુ પસંદ કરે છે. જ્યારે જૂની સ્થિતિ બદલાઈ જાય અને લોકો આગળ વધી જાય, ત્યારે ભૂતકાળનું અસલ સત્ય કોઈને જોઈતું નથી હોતું. સત્ય અસુવિધાજનક બની જાય છે. કંપનીઓમાં વર્ષોથી કામ કરતો કોઈ જૂનો એન્જિનિયર લાંબી માંદગી પછી પાછો આવે ત્યારે તેનું સ્થાન છીનવાઈ ચૂક્યું હોય છે. તેની ડેસ્ક પર નવો છોકરો બેઠો હોય છે. લોકો તેની સામે જુએ છે પણ ઓળખતા નથી. તે ઉપસ્થિત છે પણ અદ્રશ્ય છે.

આપણા શિક્ષણ અને કોચિંગ ક્લાસના અખાડામાં આ દ્રશ્ય અવારનવાર દેખાય છે. રાજકોટ કે કોટામાં બોર્ડ અને જેઈઈની તૈયારી કરતો એક હોનહાર વિદ્યાર્થી ધારો કે અકસ્માત કે ડિપ્રેશનના લીધે બે વર્ષ માટે રેસમાંથી બહાર ફેંકાઈ જાય. ક્લાસિસવાળા તેને ભૂલી જાય છે, માર્કેટિંગના પોસ્ટરો પર બીજા નવા ચહેરા આવી જાય છે. બે વર્ષ પછી પેલો છોકરો સંપૂર્ણ સ્વસ્થ થઈને ફરી મેદાનમાં આવે છે. પણ હવે કોચિંગ સંચાલકો કે શિક્ષકો તેને સામાન્ય વિજેતા ગણવા તૈયાર નથી. તેઓ તેને 'ડ્રોપર' કે 'નિષ્ફળ' માનીને બાજુ પર હડસેલે છે. તેની ક્ષમતા સાબિત છે, પણ સિસ્ટમ પોતાનું જૂનું લેબલ બદલવા રાજી નથી.

દુનિયા આગળ વધી જાય પછી પુનરાગમન સહેલું નથી હોતું. વ્યવસ્થાને સત્ય કરતાં પોતાની વર્તમાન સુવિધામાં વધુ રસ હોય છે.

તમે જીવતા છો એ પૂરતું નથી, દુનિયાને તમારા હોવાની જરૂર પણ હોવી જોઈએ.