જ્ઞાનાત્મક રસીકરણ

શરીરને વાયરસથી બચાવવા માટે રસી અપાય છે. રસી એટલે શું? નબળો પાડેલો રોગચાળો. લોહીમાં એ થોડો દાખલ થાય એટલે શરીર પોતાની રોગપ્રતિકારક શક્તિ તૈયાર કરી લે છે. પછી અસલી ખતરનાક વાયરસ સામે આવે ત્યારે શરીર છેતરાતું નથી. બરાબર આ જ નિયમ મગજને પણ લાગુ પડે છે. ખોટી માહિતી, ષડયંત્રના સિદ્ધાંતો અને પ્રોપેગેન્ડા પણ વાયરસ જેવા જ ચેપી છે. એનાથી બચવાનો ઉપાય છે જ્ઞાનાત્મક રસીકરણ.

આ વિચારનો પાયો અમેરિકન મનોવૈજ્ઞાનિક વિલિયમ જે. મેકગ્વાયરે ૧૯૬૦ના દાયકામાં નાખ્યો હતો. તેમણે તેને 'ઇનોક્યુલેશન થિયરી' કહી હતી. આજના સોશિયલ મીડિયાના યુગમાં સંશોધકો આને 'કોગ્નેટિવ વેક્સિન' તરીકે ઓળખાવે છે. જો કોઈ માણસને જૂઠાણાંના સંપર્કમાં આવતાં પહેલાં જ ચેતવી દેવામાં આવે કે તેને કેવી રીતે છેતરવામાં આવશે, તો જૂઠાણું કામ કરતું નથી. જૂઠ સામે રક્ષણ એ માત્ર સાચી માહિતી આપવાથી નથી મળતું, સામા પક્ષની દલીલની નબળાઈ અગાઉથી ઉઘાડી પાડવાથી મળે છે.

આપણે માનીએ છીએ કે સાચું ફેક્ટ-ચેક વાંચીને લોકો સુધરી જશે. આ ભ્રમ છે. મગજ એકવાર ઝેર ગળી લે પછી તેને ઊલટી કરાવવી અઘરી છે. એકવાર ખોટી વાત મગજમાં ઘર કરી જાય પછી અહંકાર વચ્ચે આવે છે. માણસ પોતાની ભૂલ સ્વીકારવા તૈયાર થતો નથી. એટલે સાચો ઉપાય પોસ્ટમોર્ટમ નથી, અગાઉથી રસી આપવી તે છે.

ભારતીય ચૂંટણીઓ આ રમતનો ઉત્તમ અખાડો છે. મતદાનના બે દિવસ પહેલાં વ્હોટ્સએપ પર એક ચોક્કસ સમાજ વિરુદ્ધ નકલી વીડિયો કે ઑડિયો ફરતો થવાનો હોય છે. હોશિયાર રાજકીય વિશ્લેષક કે સજાગ મતદાર અગાઉથી જાણે છે કે વિરોધીઓ કયા મુદ્દા પર ભાવનાત્મક ભડકો કરશે. જો પક્ષ કે સંગઠન અઠવાડિયા પહેલાં જ કાર્યકરોને કહી દે કે 'ધ્યાન રાખજો, છેલ્લા ચોવીસ કલાકમાં આ ચોક્કસ મુદ્દે ફેક ઑડિયો આવશે અને આ રીતે ચકાસણી કરવી', તો મતદાર છેતરાતો નથી. જ્યારે અસલી ફેક મેસેજ ઇનબોક્સમાં ટપકે છે ત્યારે તે ચમકતો નથી, હસીને ડિલીટ કરે છે.

ઝેર પીધા પછી દૂધ શોધવા દોડવું એ મૂર્ખાઈ છે; અગાઉથી કડવો ઘૂંટડો ગળી લેવો એ જ શાણપણ છે.