માનસિક કંજૂસી

મગજ ઊર્જા બચાવવા માટે સર્જાયેલું અંગ છે, સત્ય શોધવા માટે નહીં. જેમ કોઈ લોભી માણસ ખિસ્સામાંથી રૂપિયો કાઢતાં ખચકાય, તેમ આપણું ભેજું ઊંડો વિચાર કરતાં અચકાય છે. વૈજ્ઞાનિક પરિભાષામાં આને કોગ્નિટિવ માઇઝરલીનેસ કહેવાય. માણસ બુદ્ધિશાળી હોય તો પણ તે ગહન ચિંતન કરવાને બદલે ટૂંકા રસ્તા શોધે છે. પૂર્વગ્રહો, સાંભળેલી વાતો અને સસ્તી ધારણાઓ મફતમાં મળે છે. વિશ્લેષણ કરવામાં મહેનત પડે છે. પરિણામે, આપણે મોટા ભાગે વિચારતા નથી, માત્ર ધારણાઓને મઠારીએ છીએ.

આ વિચાર મનોવૈજ્ઞાનિકો સુઝાન ફિસ્કે અને શેલી ટેલરે ૧૯૮૪માં આપ્યો હતો. એમણે સ્પષ્ટ કહ્યું કે માણસ પાસે માહિતી પચાવવાની ક્ષમતા સીમિત છે. દુનિયા અતિશય જટિલ છે અને રોજબરોજના નિર્ણયો હજારો છે. દરેક બાબતમાં બારીક તર્ક લગાવવા જઈએ તો મગજ થાકીને ઠૂંઠવો થઈ જાય. તેથી ખોપરી શોર્ટકટ લે છે. જેને આપણે સામાન્ય જ્ઞાન કે અંતઃસ્ફુરણા કહીએ છીએ, તે ઘણી વાર મગજની આળસ સિવાય કશું નથી હોતું.

આ આળસ આપણને વ્યવહારમાં છેતરે છે. દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં જીપીએસસી અને યુપીએસસીની તૈયારી કરતા વિદ્યાર્થીઓને જુઓ. મૂળ પુસ્તકો વાંચવાં, જાતે નોંધ બનાવવી અને આંકડા ચકાસવા એ કપરું કામ છે. મગજ તરત કંજૂસી કરશે. વિદ્યાર્થી સીધો ત્રણસો પાનાંની માર્ગદર્શિકા કે સોશિયલ મીડિયા પર મળતી પંદર સેકન્ડની ટ્રીક તરફ દોડશે. પરીક્ષામાં જ્યારે વિશ્લેષણાત્મક સવાલ પૂછાય ત્યારે આ રટેલા જવાબો કડડભૂસ થઈ જાય છે. શોર્ટકટ પાસ થવાની ભ્રમણા આપે છે, જ્ઞાન આપતો નથી.

આપણે માનીએ છીએ કે મૂર્ખ લોકો જ ગેરસમજમાં જીવે છે. હકીકતમાં મહાન ડિગ્રીઓ ધરાવતા લોકો પણ એટલા જ માનસિક કંજૂસ હોય છે. સાચું વિચારવા માટે એકાગ્રતા અને નમ્રતા જોઈએ. કોઈ બાબતનું વિશ્લેષણ કરવું એ તાવ ચડાવવા જેવું પીડાદાયક છે. તેથી મોટા ભાગના લોકો સમાચારોના હેડલાઇન વાંચીને પોતાના મંતવ્યો ઘડી કાઢે છે. વોટ્સએપ પર આવતા અધકચરા મેસેજ આ કંજૂસીના જોરે જ કરોડો લોકોના મનમાં ઘર કરી જાય છે.

મગજ લોભિયો વેપારી છે, જો તમે એને મજૂરી નહીં કરાવો તો એ તમને સસ્તા વિચારો જ વેચશે.