જ્ઞાનાત્મક લવચીકતા સિદ્ધાંત

વાસ્તવિક દુનિયા કોઈ શાળાનું પાઠ્યપુસ્તક નથી. ચોપડીમાં એક સવાલનો એક જ સાચો જવાબ હોય છે. જિંદગીમાં એવું નથી બનતું. પરિસ્થિતિ બદલાય ત્યારે જૂના નિયમો નકામા સાબિત થાય છે. આ સિદ્ધાંત સીધી વાત કરે છે: જટિલ અને અનિશ્ચિત પરિસ્થિતિઓમાં કોઈ એક બંધિયાર ફોર્મ્યુલા કામ નથી આવતી. માણસે અલગ-અલગ દ્રષ્ટિકોણથી વિચારવું પડે. જૂનું શીખેલું બાજુ પર મૂકીને, જરૂર પડે ત્યારે ક્ષણભરમાં પદ્ધતિ બદલવાની માનસિક ક્ષમતા એટલે આ સિદ્ધાંત.

આ વિચાર ૧૯૮૮માં શિક્ષણશાસ્ત્રી રેન્ડ સ્પિરો અને તેમના સાથીઓએ રજૂ કર્યો હતો. તેઓ એ સમજાવવા માગતા હતા કે અતિશય ગૂંચવણભરી બાબતો ગોખીને નથી શીખી શકાતી. જો તમે જ્ઞાનને નાના-નાના અફર નિયમોમાં બાંધી દેશો, તો વ્યવહારમાં ઉતરતી વખતે તમારું મગજ ઠપ થઈ જશે. ખરું જ્ઞાન એ છે જે નવા સંજોગો સામે આવતાં જ પોતાનો આકાર બદલી શકે.

મોટાભાગના લોકો એક વાર સફળ થયેલી રીતને જ આખરી સત્ય માની લેવાની ભૂલ કરે છે. માણસ પોતાના મનમાં સીધા રસ્તાઓ બનાવીને બેસી જાય છે. પણ વાસ્તવિકતા ખાડાટેકરાવાળી હોય છે. જ્યારે કટોકટી આવે ત્યારે ગોખેલા સિદ્ધાંતો તૂટી પડે છે. જે માણસ પોતાની ધારણાઓ ક્ષણાર્ધમાં બદલી શકતો નથી, એ વાસ્તવિકતા સામે હંમેશાં હારી જાય છે. મનની જડતા એ અસફળતાનું સૌથી સસ્તું કારણ છે.

દલાલ સ્ટ્રીટમાં આ દ્રશ્ય રોજ સર્જાય છે. ધારો કે કિરીટભાઈ ચાર્ટ વાંચવામાં માહેર છે. એમણે દસ પુસ્તકો વાંચ્યાં છે અને માને છે કે સ્ક્રીન પર ફલાણી પેટર્ન બને એટલે ભાવ ઊંચે જ જાય. પાંચ વર્ષ સુધી એમનો આ તુક્કો ચાલ્યો અને એમણે કમાણી પણ કરી. અચાનક વૈશ્વિક યુદ્ધ ફાટી નીકળે છે અથવા દેશમાં વ્યાજદર રાતોરાત બદલાય છે. હવે એમના ચાર્ટ જૂઠા પડે છે. સાચો ટ્રેડર એ છે જે પળવારમાં સ્વીકારી લે કે ગણિત બદલાઈ ગયું છે અને સોદો કાપી નાખે. જ્યારે કિરીટભાઈ પોતાની માન્યતાને વળગી રહીને મૂડી ગુમાવી બેસે છે.

બજાર કોઈના બાપનું નથી અને દુનિયા પણ કોઈના નિયમે નથી ચાલતી. જે વ્યક્તિ બદલાતા ખેલ મુજબ પોતાના પત્તા બદલી શકતી નથી, એ છેવટે બહાર ફેંકાઈ જાય છે.

નક્કર પથ્થર બનવા કરતાં વહેતું પાણી બનવું સારું; સંજોગો બદલાય ત્યારે પથ્થર તૂટે છે, પાણી રસ્તો બદલે છે.