કોકટેલ પાર્ટી અસર

અવાજના મહાસાગરમાંથી મન પોતાને ગમતું ટીપું તારવી લે છે. આ માનવીય મગજની અજાયબી છે. સેંકડો લોકો એકસાથે બોલતા હોય, વાસણો અથડાતાં હોય અને સંગીત વાગતું હોય, છતાં તમે સામેવાળાનો ધીમો અવાજ સાંભળી શકો છો. એટલું જ નહીં, દૂરના કોઈ ખૂણે કોઈ તમારું નામ બોલે કે તરત તમારા કાન ચમકે છે. આંચકો લાગે છે. આ મનોવૈજ્ઞાનિક ક્ષમતાને 'કોકટેલ પાર્ટી અસર' કહે છે. મગજ બહારના ઘોંઘાટને ગાળી નાખે છે અને અર્થપૂર્ણ અવાજને અંદર આવવા દે છે.

આ વિચાર બ્રિટિશ વૈજ્ઞાનિક કોલિન ચેરીએ ૧૯૫૩માં રજૂ કર્યો હતો. એમણે વિમાનના એર ટ્રાફિક કંટ્રોલર્સ પર પ્રયોગો કર્યા હતા. કંટ્રોલરના હેડફોનમાં એકસાથે બે અલગ-અલગ સંદેશા વાગતા હતા. ચેરીએ જોયું કે માણસ એક અવાજ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરીને બીજાને સાવ ભૂંસી નાખવાની ગજબની શક્તિ ધરાવે છે. કાન બધું સાંભળે છે, પણ મગજ માત્ર મતલબ પૂરતું જ મમળાવે છે. ધ્યાન એ પસંદગીનો ખેલ છે.

આ અસરનું વાસ્તવિક પરિણામ બહુ મોટું છે. આપણું ધ્યાન કેવળ અવાજ પૂરતું સીમિત નથી. આપણે જિંદગીમાં પણ એ જ શોધીએ છીએ જે આપણા અહંકાર કે સ્વાર્થને સ્પર્શે છે. જ્યાં સુધી તમારો સ્વાર્થ ન સંકળાયેલો હોય ત્યાં સુધી દુનિયાનો મોટો કકળાટ પણ તમારા માટે બેકગ્રાઉન્ડ મ્યુઝિક જેવો હોય છે. આપણું અર્ધજાગ્રત મન ચોવીસે કલાક રડાર ફેરવ્યા કરે છે. તે માત્ર બે બાબતો પર ઝબકે છે: ખતરો અને ખુદનું નામ.

કોઈ પણ જિલ્લા પંચાયત કે સબ-રજિસ્ટ્રારની સરકારી કચેરીમાં જાઓ. ચારેબાજુ કાગળોના ઢગલા, પંખાનો ઘરઘરાટ અને અરજદારોની બૂમાબૂમ ચાલતી હોય. ટેબલ પાછળ બેઠેલો સિનિયર બાબુ કોઈ નિયમ કે વિનંતી પર કાન પણ ન ધરે. ગમે તેટલી દલીલો કરો, એને કશું સંભળાતું નથી. પણ સામે ઊભેલો દલાલ ધીમેથી એક શબ્દ બોલે: 'સાહેબ, પંકજભાઈએ મોકલ્યો છું.' આખું વાતાવરણ બદલાઈ જાય છે. અડધા સેકન્ડમાં બાબુની આંખો ઊંચી થાય છે. હજાર માણસોના અવાજ વચ્ચે એ ગુપ્ત કૂપન કોડ એના મગજમાં ઘંટડી વગાડી દે છે.

દુનિયા ક્યારેય બહેરી હોતી નથી; એ માત્ર એ જ સાંભળે છે જેમાં એનો હિસ્સો હોય છે.