કોકેઇનની કાલ્પનિક સ્વર્ગભૂમિ

મધ્યકાલીન યુરોપમાં એક લોકપ્રિય કલ્પના હતી. એક એવો કાલ્પનિક દેશ જ્યાં નદીઓમાં દૂધ અને શરાબ વહે છે, આકાશમાંથી તૈયાર શેકેલા પંખીઓ મોંમાં આવીને પડે છે અને કોઈએ તસુભાર પણ કામ કરવું પડતું નથી. આ કાલ્પનિક પ્રદેશનું નામ હતું 'કોકેઇન' (Cockaigne). આ કોઈ ધાર્મિક સ્વર્ગ નહોતું. આ કાળી મજૂરી કરતા, અછતમાં સબડતા ગરીબ ખેડૂતોનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટેનું સસ્તું સપનું હતું. જ્યાં સખત મહેનત એ સદ્ગુણ નહીં પણ મૂર્ખાઈ ગણાય.

આ વિચાર કવિતાઓ અને લોકસાહિત્યમાંથી જન્મ્યો. તે સમાજની કઠોર વાસ્તવિકતા સામેની બળવાખોર માનસિકતા દર્શાવે છે. જે સંસ્કૃતિમાં ભૂખમરો અને ધાર્મિક તપશ્ચર્યા સર્વોપરી હતી, ત્યાં લોકોએ એક એવી દુનિયા ઘડી કાઢી જ્યાં આળસ એ જ સર્વોચ્ચ સુખ હતું. આ વિચાર આજે પણ માનવમગજના ઊંડાણમાં જીવે છે. જ્યારે વાસ્તવિક સંઘર્ષ અસહ્ય બની જાય, ત્યારે માણસ એક એવી વ્યવસ્થાની કલ્પના કરવા લાગે છે જ્યાં પરિણામો વિના માત્ર ભોગવિલાસ મળે.

આ કલ્પનાનું જોખમ બહુ મોટું છે. તે માણસને પરિશ્રમ અને વાસ્તવિક સુધારાથી વિમુખ કરી દે છે. લોકશાહીમાં કે અર્થતંત્રમાં જ્યારે પણ કોઈ રાજકારણી મફતની યોજનાઓનો ઢગલો કરે છે, ત્યારે તે પ્રજાને આ જ કાલ્પનિક નગરી વેચતો હોય છે. વાસ્તવિકતાનો સામનો કરવાને બદલે સરળ અને સસ્તા સુખના અવાસ્તવિક દિવાસ્વપ્નમાં સરી પડવું એ માનવીય નબળાઈ છે.

આપણા ઇતિહાસમાં પણ આ જોવા મળે છે. ૧૯૪૭માં આઝાદી નજીક હતી ત્યારે દેશી રજવાડાંઓના ઘણા શાસકો પોતાના વૈભવી મહેલોમાં બેસીને આવી જ ભ્રમણામાં જીવતા હતા. રૈયત ગરીબીથી ત્રસ્ત હતી, પણ નવાબો અને રાજાઓ માનતા કે તેમની રિયાસતો અખંડ રહેશે, મહેનત વગર ખજાના ભરાતા રહેશે અને સત્તા ક્યારેય નહીં છીનવાય. સરદાર પટેલે જ્યારે એક જ ઝાટકે રજવાડાંઓનું વિલીનીકરણ કર્યું, ત્યારે આ ભ્રમિત રાજાઓની કાલ્પનિક સ્વર્ગભૂમિ એક ક્ષણમાં ધૂળધાણી થઈ ગઈ.

મહેનત વિનાનું સુખ ફક્ત દંતકથાઓમાં હોય છે; વાસ્તવિકતામાં તેની કિંમત ગુલામીથી ચૂકવવી પડે છે.