સીઆઈએ ગ્રાફિક રજિસ્ટર

કોઈ એક વિચાર કે સિદ્ધાંત નથી, પણ આ એક સીધો-સાદો દસ્તાવેજી વ્યવહાર છે. અમેરિકન ગુપ્તચર સંસ્થા સીઆઈએના ઇતિહાસમાં ‘ગ્રાફિક રજિસ્ટર’ એ અસલ તસવીરો, નકશાઓ અને વિઝ્યુઅલ પુરાવાઓનો એક વિશાળ કેન્દ્રીય સંગ્રહ હતો. શીતયુદ્ધના જમાનામાં સેટેલાઇટ ફોટા, વિદેશી નેતાઓની ગુપ્ત તસવીરો અને શંકાસ્પદ ઇમારતોના દસ્તાવેજો અહીં એકઠા થતા. આ શબ્દ કોઈ મનોવૈજ્ઞાનિક મોડેલ નથી, પણ આધુનિક માહિતી વિશ્લેષણમાં એ એક મોટો રૂપક બની ગયો છે. જે આંખે દેખાય છે, તેને વ્યવસ્થિત સંગ્રહીને સત્ય તરીકે સ્થાપિત કરવાની આ પદ્ધતિ છે.

આ વિચાર શા માટે મહત્વનો છે? કારણ કે માણસનું મગજ લખાણ કરતાં તસવીર પર દસ ગણો વહેલો ભરોસો કરે છે. દસ્તાવેજો ખોટા હોઈ શકે, આંકડા ગૂંચવી શકે, પણ કેમેરા ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતો એવી એક જૂની, આંધળી શ્રદ્ધા આપણામાં બેઠેલી છે. ગુપ્તચર એજન્સીઓ આ વાત દાયકાઓ પહેલાં સમજી ગઈ હતી. ચિત્ર કે વિડિયો જો કોઈ ચોક્કસ સંદર્ભ વગર રજૂ કરવામાં આવે, તો તે મગજમાં કાયમી રેકોર્ડ બનીને બેસી જાય છે. માહિતીના વિશ્લેષણમાં વિઝ્યુઅલ પુરાવો સૌથી મોટો હથિયાર પણ છે અને સૌથી ખતરનાક ભ્રમ પણ.

આપણે ત્યાં ન્યૂઝ ચેનલો અને વૉટ્સએપ યુનિવર્સિટી આનું સૌથી સસ્તું સ્વરૂપ ચલાવે છે. કોઈ શહેરમાં હિંસા થઈ હોય કે રોડ અકસ્માત થયો હોય, ત્યારે જૂના વિડિયોની એક કટિંગ બહાર આવે છે. લાલ ગોળ કૂંડાળું કરીને સ્ક્રીન પર ચીસો પાડવામાં આવે છે કે ‘આ જુઓ અસલી પુરાવો’. સામાન્ય દર્શક એ ગ્રાફિક જોઈને માની લે છે કે આ ઘટના આજે સવારે જ બની છે. હકીકતમાં એ પાંચ વર્ષ જૂની અન્ય દેશની ક્લિપ હોય. વિઝ્યુઅલ રજિસ્ટર તૈયાર કરનાર લોકો જાણે છે કે તર્ક સામે ચિત્ર હંમેશાં જીતી જાય છે.

આજના ડિજિટલ યુગમાં દરેક માણસ પોતાના ખિસ્સામાં આવું એક અર્ધસત્યનું આર્કાઇવ લઈને ફરે છે. આપણે આંખે દેખાયેલી વસ્તુને અંતિમ સત્ય માની લઈએ છીએ, જ્યારે ખરી હકીકત કેમેરાની ફ્રેમની બરાબર બહાર છુપાયેલી હોય છે. જે બતાવવામાં આવ્યું છે તેના કરતાં જે છુપાવવામાં આવ્યું છે, તે જોવાની ટેવ ન પડે ત્યાં સુધી માહિતી માત્ર ઉશ્કેરાટ પેદા કરે છે.

કેમેરો ક્યારેય જૂઠું નથી બોલતો એ જૂની વાત હતી; હવે કેમેરો એ જ બોલે છે જે એનો માલિક ઇચ્છે છે.