ચેકર-શેડો ભ્રમ

તમારી આંખો કેમેરો નથી. મગજ માત્ર બહારની તસવીર ક્લિક કરતું નથી. તે પોતાના પૂર્વગ્રહ ઉમેરે છે. ઈ.સ. ૧૯૯૫માં એમઆઈટીના પ્રોફેસર એડવર્ડ એડલસને એક પ્રખ્યાત ચિત્ર બનાવ્યું. ચેકર્સની રમતનું પાટિયું હતું. કાળા અને સફેદ ચોકઠાં. બાજુમાં એક નળાકાર પદાર્થ ઊભો હતો, જેનો પડછાયો પાટિયાના ચોક્કસ ભાગ પર પડતો હતો. બે ચોરસ હતા—ચોરસ ‘એ’ અને ચોરસ ‘બી’. પહેલો ડાર્ક ગ્રે દેખાતો હતો અને બીજો આછો ગ્રે. આંખ સો ટકા ખાતરી આપતી હતી કે બંનેના રંગ અલગ છે. હકીકતમાં ડિજિટલ સ્કેનરમાં બંને ચોરસનો ગ્રે રંગ એકસરખો હતો. મગજે પડછાયાનો સંદર્ભ પકડીને રંગ બદલી નાખ્યો.

આ કોઈ શારીરિક ખામી નથી. આ મગજની ચતુરાઈ છે, જે છેતરાઈ જાય છે. આસપાસના અંધારા કે અજવાળાને જોઈને આપણું ભેજું અનુમાન લગાવે છે. સંદર્ભ સત્યને ગળી જાય છે. વસ્તુ મૂળભૂત રીતે કેવી છે એ આપણને દેખાતું નથી. વસ્તુ કયા માહોલમાં મૂકેલી છે, માત્ર એ જ દેખાય છે.

આ ભ્રમ માત્ર ઓપ્ટિક્સ પૂરતો મર્યાદિત નથી. જિંદગીના મોટા નિર્ણયોમાં પણ આપણે વસ્તુના મૂળ રંગને બદલે તેના પર પડેલા પડછાયાથી છેતરાઈએ છીએ. માણસનું વાસ્તવિક વજન કેટલું છે તે જોવાને બદલે, તે કઈ ખુરશી પર બેઠો છે તે જોઈને તેની કિંમત નક્કી કરીએ છીએ.

બોલિવૂડની ચમકતી દુનિયા આનું ચોખ્ખું ઉદાહરણ છે. કોઈ સામાન્ય સ્ક્રિપ્ટ રાઈટર એવી જ વાર્તા લઈને ફરે તો પ્રોડ્યુસર મળવાની ના પાડી દે. એ જ સાધારણ પટકથા જ્યારે કોઈ સુપરસ્ટારના નામની પાછળ રજૂ થાય, ત્યારે બધાને તે માસ્ટરપીસ દેખાવા લાગે છે. ફિલ્મ નિર્માતાઓને સ્ક્રિપ્ટની તાકાત નથી દેખાતી, સ્ટારડમનો પડછાયો દેખાય છે. એ પડછાયો હટી જાય ત્યારે અચાનક ખ્યાલ આવે છે કે વાર્તા તો સાવ સરેરાશ હતી.

આંખો ક્યારેય ખોટું જોતી નથી. સાચું જોઈને ખોટો અર્થ કાઢવાનું કામ હંમેશાં મગજ જ કરે છે.