ડ્રાઈવરનું અધૂરું જ્ઞાન

વાતો કરવી સહેલી છે. સાચું સમજવું અઘરું છે. દુનિયામાં બે પ્રકારનું જ્ઞાન હોય છે: અસલ જ્ઞાન અને ડ્રાઈવરનું જ્ઞાન. અસલ જ્ઞાન એ લોકો પાસે હોય છે જેમણે વર્ષો સુધી લોહી-પરસેવો વહાવ્યો છે, ભૂલો કરી છે અને ઊંડાણપૂર્વક શીખ્યા છે. ડ્રાઈવરનું જ્ઞાન એ લોકોનું છે જેમણે માત્ર શબ્દો સાંભળ્યા છે અને ગોખી માર્યા છે. તેઓ સ્ટેજ પર આવીને અભિનેતાની જેમ ડાયલોગ બોલી શકે છે. અવાજમાં રણકો હોય, શબ્દો ચળકતા હોય, પણ અંદર બિલકુલ પોલાણ હોય છે.

આ વિચાર રોકાણકાર ચાર્લી મંગરે જાણીતો કર્યો હતો. એમણે ભૌતિકશાસ્ત્રી મેક્સ પ્લાન્કની એક મજાની વાર્તા કહી હતી. નોબેલ પારિતોષિક જીત્યા પછી પ્લાન્ક આખા જર્મનીમાં પ્રવચનો આપતા ફરતા હતા. એમનો શોફર એટલે કે કારચાલક દર વખતે પાછળ બેસીને એ જ ભાષણ સાંભળતો. એક દિવસ ડ્રાઈવરે કહ્યું કે સાહેબ, આ ભાષણ મને મોઢે થઈ ગયું છે, આજે હું બોલું અને તમે મારી કેપ પહેરીને નીચે બેસો. પ્લાન્ક માની ગયા. ડ્રાઈવરે સ્ટેજ પર જઈને આબેહૂબ ભાષણ ઠોકી દીધું. શ્રોતાઓમાં બેઠેલા એક પ્રોફેસરે ક્વોન્ટમ ફિઝિક્સનો અઘરો સવાલ પૂછ્યો. ગોખેલું જ્ઞાન અહીં પૂરું થઈ ગયું. ડ્રાઈવરે ચતુરાઈ વાપરીને કહ્યું કે આ સવાલ એટલો સામાન્ય છે કે મારો ડ્રાઈવર પણ એનો જવાબ આપી દેશે!

આજના યુગમાં ડ્રાઈવરનું જ્ઞાન રોગચાળાની જેમ ફેલાઈ ગયું છે. યુટ્યુબ પર વીડિયો જોઈને કે ચાર પુસ્તકોના સારાંશ વાંચીને લોકો નિષ્ણાત બની ફરે છે. પોડકાસ્ટ સાંભળીને ભાષણો ઝીંકનારાઓની કમી નથી. જ્યાં સુધી કોઈ અણધાર્યો વળાંક ન આવે ત્યાં સુધી આ લોકો હોશિયાર દેખાય છે. પણ જેવી કટોકટી આવે કે તરત એમનો ઢોંગ ખુલ્લો પડી જાય છે. કારણ કે તેમણે પરિણામો ગોખ્યા છે, પ્રક્રિયા ભોગવી નથી.

ભારતમાં ઓલિમ્પિક વખતે આ તમાશો બરાબર જોવા મળે છે. જે માણસ આખું વર્ષ બેડમિન્ટન, કુસ્તી કે શૂટિંગની ખબર પણ નથી રાખતો, તે ઓલિમ્પિક આવતાં જ ટીવી સ્ટુડિયોમાં બેસીને ભાષણો આપવા માંડે છે. અડધા પોઈન્ટથી મેડલ ચૂકી ગયેલા એથ્લીટની ટેકનિકલ ખામીઓ પર ચર્ચા કરે છે. એ જાણે છે કે કયા શબ્દો વાપરવા—‘સ્ટ્રેટેજી’, ‘મેન્ટલ ટફનેસ’, ‘રિફ્લેક્સ’. પણ એને પૂછો કે દેશી અખાડામાં કે શૂટિંગ રેન્જ પર દસ વર્ષ રોજ સવારે ૪ વાગ્યે ઊઠીને હાડકાં ગાળવાનો અહેસાસ શું હોય, તો એની જીભ સુકાઈ જાય. બોલવું મફત છે, રિંગમાં ઊતરવું મોંઘું છે.

જે માણસ જાતે ભોગવ્યા વગર બોલે છે, એ જ્ઞાની નથી પણ સારો પોપટ છે.