બીટા મેલ સ્લોટ

રાજા બનવામાં ભલીવાર નથી, વજીર બનવામાં મોજ છે. સત્તાની રમતમાં પહેલો નંબર હંમેશાં બંદૂકની અણી પર હોય છે. તમામ જવાબદારી, અનિદ્રા અને હુમલા તેના માથે પડે છે. 'બીટા મેલ સ્લોટ' એ એવી ઉત્તમ જગા છે જ્યાં તમે સંસ્થા કે જૂથમાં બીજા ક્રમે રહો છો. ટોચના હોદ્દાની મોટાભાગની સગવડો અને વગ મળે છે, પણ તેનું લોહિયાળ ટેન્શન ભોગવવું પડતું નથી. જંગલ હોય કે ઓફિસ, આ સ્થાન જીવન ટકાવી રાખવા માટે સૌથી સલામત ગણાય છે.

આ વિચાર લેખક બ્રાયન ક્લાસે ૨૦૨૧ના પુસ્તક 'કરપ્ટીબલ'માં માંડ્યો છે. ઉત્ક્રાંતિ અને પ્રાઈમેટોલોજીના અભ્યાસો બતાવે છે કે બબૂન કે ચિમ્પાન્ઝીના ટોળામાં આલ્ફા નર સૌથી વધુ શારીરિક તણાવ વેઠે છે. તેને સતત ગાદી છીનવાઈ જવાનો ભય રહે છે. જ્યારે તેની તરત પાછળ ઊભેલો બીટા નર ખોરાક અને માદાઓનો હિસ્સો પણ મેળવી લે છે અને શિકારીઓ કે બળવાખોરોના સીધા નિશાના પર પણ નથી આવતો. નંબર બે હોવું એ ક્યારેક સૌથી શાણપણભરી રણનીતિ સાબિત થાય છે.

અહંકાર માણસને નંબર વન બનવાની આંધળી દોડમાં ધકેલે છે. પણ સ્માર્ટ લોકો સત્તાની મજા પડદા પાછળ રહીને માણે છે. ટોચ પર બેસનાર વ્યક્તિએ દરેક ભૂલનો હિસાબ આપવો પડે છે, પ્રેસ કોન્ફરન્સોમાં ઘેરાવું પડે છે અને કાનૂની જોખમો વહોરવા પડે છે. બીજા ક્રમે બેઠેલો સેકન્ડ-ઇન-કમાન્ડ પરિણામો ભોગવ્યા વગર સત્તાની તમામ ક્રીમ ખાઈ જાય છે.

ન્યૂ જર્સી કે લંડનમાં મોટેલ કે ગ્રોસરીના વિશાળ બિઝનેસ ચલાવતા ગુજરાતી પરિવારોમાં આ રોજિંદો ખેલ છે. મોટો ભાઈ આખો દિવસ બેંકોની લોન, ટેક્સ ઓડિટ અને કાનૂની કાગળોની ચિંતામાં બ્લડ પ્રેશર વધારે છે. નાનો ભાઈ આરામથી 'બીટા સ્લોટ'માં ગોઠવાઈ જાય છે. તે ફાઈવ-સ્ટાર હોટલોમાં ફરે છે, બ્રાન્ડેડ ગાડીઓ વાપરે છે અને સમાજમાં વાહવાહી મેળવે છે. જ્યારે કંઈક મોટો લોચો થાય ત્યારે કોર્ટમાં મોટા ભાઈએ જ ઊભા રહેવાનું હોય છે.

સિહાસન પર બેસવાની જીદ મુર્ખાઈ છે, અસલ ખેલાડી હંમેશાં ખુરશીની બરાબર પાછળ ઊભો રહે છે.