બર્લિન અભ્યાસ

પ્રતિભા જન્મજાત હોય છે એવો ભ્રમ આપણે સદીઓથી પાળ્યો છે. કોઈ માણસ અસાધારણ કામ કરે એટલે આપણે તેને ‘કુદરતી દેન’ કહીને છૂટી જઈએ છીએ. આ આળસ છે. ૧૯૯૩માં મનોવૈજ્ઞાનિક એન્ડર્સ એરિક્સને બર્લિનની સંગીત અકાદમીમાં વાયોલિન વગાડતા વિદ્યાર્થીઓ પર એક ઊંડો અભ્યાસ કર્યો હતો. એમણે વિદ્યાર્થીઓને ત્રણ ભાગમાં વહેંચ્યા: ઉત્કૃષ્ટ, મધ્યમ અને સામાન્ય. પરિણામ ચોંકાવનારું હતું. ઉત્કૃષ્ટ કલાકારો પાસે કોઈ રહસ્યમય દૈવી શક્તિ નહોતી. એમની અને બાકીના લોકો વચ્ચે ફક્ત એક જ બાબતનો ફરક હતો: એકાગ્રતાપૂર્વકની સાધનાનો સમય. વીસ વર્ષની ઉંમર સુધીમાં શ્રેષ્ઠ વાયોલિનિસ્ટ સરેરાશ દસ હજાર કલાક એકલા બેસીને રિયાઝ કરી ચૂક્યા હતા.

આ અભ્યાસે દુનિયાને ‘ડેલિબરેટ પ્રેક્ટિસ’ એટલે કે હેતુપૂર્વકના અભ્યાસનો ખ્યાલ આપ્યો. આ અભ્યાસ સાબિત કરે છે કે કેવળ સમય પસાર કરવો પૂરતો નથી. તમારી નબળાઈઓને પકડીને, ભૂલો સુધારીને, સતત જાતને અગવડમાં મૂકીને થતી મહેનત જ તમને સરેરાશમાંથી અસાધારણ બનાવે છે. માલ્કમ ગ્લેડવેલે પોતાની જાણીતી ચોપડીમાં આ જ સંશોધન પરથી ‘દસ હજાર કલાકનો નિયમ’ ઘડી કાઢ્યો હતો. ગ્લેડવેલે નિયમને થોડો વધુ પડતો સરળ બનાવી દીધો, પણ મૂળ વાત બર્લિનના એ અભ્યાસની હતી.

આપણા ભારતીય રાજકારણમાં પણ આ નિયમ બરાબર લાગુ પડે છે. ટીવી સ્ક્રીન પર ચમકતા કોઈ નેતાને જોઈને આપણને લાગે છે કે આ માણસમાં જન્મજાત વક્તૃત્વ અને ચમત્કાર છે. એ ભ્રમ છે. કોઈ પણ ચૂંટણી જીતનાર મુત્સદ્દી નેતા પાછળ વર્ષોની કંટાળાજનક સાધના હોય છે. પાયાના કાર્યકરો સાથે બેઠકો, પંચાયતના પ્રશ્નો સમજવા, સવારે પાંચ વાગ્યાથી અખબારો ફેંદવા અને હજારો રેલીઓમાં ગળું બેસી જાય ત્યાં સુધી બોલવું. જે નેતાઓ કેવળ વારસા કે પૈસાના જોરે સીધા હેલિકોપ્ટરમાંથી ટપકે છે, તેઓ ચૂંટણીના વાસ્તવિક મેદાનમાં લપસી પડે છે. જમીન પર ટકી રહે છે એ જ, જેણે બૂથ લેવલ પર કલાકોના કલાક ઘસાયાનું કષ્ટ વેઠ્યું છે.

આપણે પરિણામ જોઈએ છીએ, પણ તેની પાછળની બંધ બારણાની એકલતા જોતા નથી. કોઈ લેખકનું પહેલું પુસ્તક હિટ થાય ત્યારે લોકો તેને ચમત્કાર કહે છે. એ પુસ્તક પાછળ ફેંકી દીધેલા સેંકડો પાનાં અને રાતોની ઊંઘ કોઈ ગણતું નથી. બર્લિન અભ્યાસ સામાન્ય માણસને એક ક્રૂર પણ મુક્તિ આપનારી સત્ય હકીકત શીખવે છે: તમારી નિષ્ફળતાનું કારણ કિસ્મત નથી, પૂરતા કલાકોનો અભાવ છે.

પ્રતિભા એ જન્મજાત મળેલો સિક્કો નથી, કંટાળાજનક રિયાઝમાંથી જાતે ઢાળેલી ધાતુ છે.