બિલીફ વિન્ડો

તમે દુનિયાને જેવી છે તેવી નથી જોતા. તમે દુનિયાને એવી જુઓ છો જેવા તમારા ચશ્મા છે. હાઈરમ સ્મિથ નામના અમેરિકન લેખકે ૧૯૯૦ના દાયકામાં આ ખ્યાલ આપ્યો હતો. એમણે એક કલ્પના મૂકી: માની લો કે તમારા ચહેરાની બરાબર સામે એક કાચની બારી લટકે છે. એ અદૃશ્ય બારી પર તમારા તમામ ઊંડા માન્યતાઓ, પૂર્વગ્રહો અને આદર્શો લખાયેલા છે. તમે આખી જિંદગી જે કંઈ જુઓ છો, તે એ જ લખાણમાંથી ગળાઈને તમારી આંખ સુધી પહોંચે છે. સ્મિથે આને ‘બિલીફ વિન્ડો’ કહી.

આ બારી પર લખેલા નિયમો તમારા વર્તનને ચલાવે છે. જો બારી પર લખ્યું હોય કે ‘લોકો સ્વાર્થી છે’, તો કોઈ ભલું કરવા આવશે તો પણ તમે શંકા કરશો. જો ત્યાં લખ્યું હોય કે ‘પૈસા જ સર્વસ્વ છે’, તો તમે સંબંધોને હિસાબ-કિતાબ બનાવી દેશો. મુશ્કેલી એ છે કે આપણે બારીને જોવાનું ભૂલી જઈએ છીએ અને માની લઈએ છીએ કે સામે દેખાતું દૃશ્ય જ અંતિમ સત્ય છે. જ્યારે તમારી માન્યતા વાસ્તવિકતા સાથે ટકરાય છે, ત્યારે પરિણામો હંમેશા પીડાદાયક આવે છે.

આપણા દેશમાં સરકારી નોકરી કે યુપીએસસીની તૈયારી કરતા લાખો યુવાનોને જુઓ. દિલ્હીના મુખર્જી નગરમાં કે ગાંધીનગરમાં પાંચ-પાંચ વર્ષથી બેઠેલા છોકરાઓની બારી પર મોટું લખાણ ચોંટેલું હોય છે: ‘જો સરકારી અફસર નહીં બનું, તો મારી જિંદગી નકામી છે.’ આ વાક્ય એમની પોતાની શોધ નથી હોતું; કુટુંબ અને સમાજે એમની બારી પર અડિંગો જમાવી દીધો હોય છે. દર વર્ષે પ્રિલિમ્સમાં નાપાસ થાય, ઉંમર ત્રીસ વટાવી જાય, ડિપ્રેશન ઘેરી વળે, છતાં તેઓ પુસ્તક છોડતા નથી. વાસ્તવિકતા ચીસો પાડીને કહે છે કે બહાર બીજી હજાર તકો છે, પણ બારી પર ચોંટેલું જૂનું સૂત્ર એમને નવું કશું જોવા દેતું નથી.

બિલીફ વિન્ડો બદલી શકાય છે, પણ એ માટે અરીસા સામે ઊભા રહેવાની હિંમત જોઈએ. જ્યારે તમારા નિર્ણયો વારંવાર ખોટા પડે અને જિંદગીમાં સતત ઘર્ષણ ઊભું થાય, ત્યારે બહારના સંજોગોને ગાળો ભાંડવાને બદલે તમારી પોતાની બારી લૂછવી પડે. જે માન્યતા તમને પંગુ બનાવે છે, તેને ભૂંસવી એ જ બુદ્ધિમાની છે.

ચશ્મા પર ધૂળ બાઝી હોય ત્યારે આકાશને વાદળછાયું ન કહેવાય.