લાભદાયી બ્રેઈનવોશિંગ

બ્રેઈનવોશિંગ શબ્દ સાંભળતાં જ કોઈ બંધ ઓરડો, ત્રાસ કે તાનાશાહ યાદ આવે. આપણને લાગે છે કે મગજ ધોઈ નાખવું એ માત્ર ગુનો છે. પણ આ સિક્કાની બીજી બાજુ પણ છે. જો ખોટા વિચારો મગજમાં ઠાંસી શકાય, તો સારા વિચારો કેમ નહીં? 'બેનિફિશિયલ બ્રેઈનવોશિંગ' એટલે તમારા પોતાના મગજની જૂની, નકામી માન્યતાઓને ભૂંસીને તેની જગ્યાએ વ્યવસ્થિત રીતે ઉપયોગી આદતો અને શિસ્તનું વાવેતર કરવું. આ કોઈ જાદુ નથી, ઇરાદાપૂર્વક કરેલું વૈચારિક પ્રોગ્રામિંગ છે.

આ શબ્દપ્રયોગ ૧૯૫૫માં કેનેડાના એક મેગેઝિનમાં મનોચિકિત્સક ડૉ. ઇવાન કેમેરોનના પ્રયોગોના સંદર્ભમાં વપરાયો હતો. કેમેરોન દર્દીઓના મગજમાંથી જૂની બીમારી કાઢવા માટે વારંવાર એક જ પ્રકારના ઓડિયો સંદેશાઓ સંભળાવતા હતા. એ પ્રયોગો તબીબી રીતે ભલે વિવાદાસ્પદ રહ્યા, પણ વિચાર બચી ગયો. સમય જતાં વ્યવસાય અને મનોવિજ્ઞાનની દુનિયાએ આ વાત પકડી લીધી: માણસ જો જાતે પોતાનું મગજ નહીં ઘડે, તો આખી દુનિયા તેને પોતાના સ્વાર્થ મુજબ ઘડી નાખશે.

આ વિચાર કેમ કામનો છે? કારણ કે આપણું મગજ ખાલી વાસણ જેવું છે. તમે તેમાં જે સતત નાખશો, તેવું જ એ બનશે. રોજ સવારે અખબારના ગુનાઓ વાંચશો તો જગત ખતરનાક લાગશે. જો રોજ ગણતરીપૂર્વક મગજને ચોક્કસ નિયમો અને કામના વિચારોનું રટણ કરાવશો, તો શંકાઓ ગાયબ થઈ જશે. નકારાત્મકતાને હટાવવા માટે માત્ર ઇચ્છાશક્તિ કામ નથી આવતી, મગજનું કડક અને હકારાત્મક ધોવાણ કરવું પડે છે.

સુરત કે અમદાવાદના જૂના બજારોની પેઢીઓ જુઓ. ત્યાં સોળ વર્ષનો દીકરો ગાદી પર બેસે ત્યારે બાપ તેને ચોપડા સીધા નથી પકડાવતો. સવારે સાત વાગ્યે દુકાન ખોલવી, અગરબત્તી કરવી, ગ્રાહક ગમે તેવો હોય તોય 'આવો બાપા' કહીને આવકારવો, અને ઉધારીના ચોપડામાં એક પાઈની પણ ભૂલ ન ચલાવવી. આ બધું રોજ, વર્ષો સુધી પુનરાવર્તન કરાવીને તેના લોહીમાં ઉતારી દેવાય છે. આ બીજું કંઈ નથી, સફળ વેપારી બનવા માટેનું પારિવારિક બ્રેઈનવોશિંગ છે. છોકરો જ્યારે મોટો થાય છે ત્યારે એ વેપાર 'વિચારીને' નથી કરતો, એ વેપાર જીવે છે.

દુનિયા તમારું મગજ ધોઈ નાખે તે પહેલાં, જાતે જ સાબુ હાથમાં લઈ લેવો સારો.