બિલીફ ઇફેક્ટ

કોઈ કામ કે દવા પરિણામ આપે છે કારણ કે એમાં દમ છે, કે પછી માત્ર એટલા માટે કે તમને એના પર અતૂટ ભરોસો છે? આ સવાલ સાદો નથી. માનવ મન જે વાતને સાચી માની લે, શરીર અને સંજોગો એ જ દિશામાં વળવા માંડે છે. આને ‘બિલીફ ઇફેક્ટ’ કહે છે. દર્દીને સાદી ખાંડની ગોળી આપો અને કહો કે આ રામબાણ ઇલાજ છે, તો અડધા દર્દીઓ સાજા થઈ જાય છે. શ્રદ્ધા માત્ર લાગણી નથી, એ બાયોલોજી બદલી નાખે છે.

આ વિચાર પ્લેસિબો અને નોસિબો અસરો સાથે જોડાયેલો છે. લેખક ડીલન ઇવાન્સે ૨૦૦૩માં પોતાના પુસ્તકમાં આ માનસિક તાકાતનું વ્યવસ્થિત વિશ્લેષણ કર્યું હતું. પછીથી કોલ્ટર, હોલ્ટ અને કેલી જેવા સંશોધકોએ પણ આ માળખા પર કામ કર્યું. તારણ સીધું છે: માણસની અપેક્ષા અને દ્રઢ વિશ્વાસ તેના શારીરિક અને માનસિક પરિણામોને સીધા પ્રભાવિત કરે છે. શંકા હોય તો અમૃત પણ બેઅસર રહે છે, અને શ્રદ્ધા હોય તો સાદું પાણી પણ દવા બની જાય છે.

આ અસર જીવનના દરેક ખૂણે કામ કરે છે. તમે કોઈ ધંધામાં પડો અને અંદરથી માનતા હો કે આ ડૂબવાનો જ છે, તો તમારા નિર્ણયો આપોઆપ એને ડૂબાડવાની દિશામાં જશે. જેને આપણે નસીબ કહીએ છીએ, તે ઘણી વાર આપણી અંદર ઊંડે ધરબાયેલી માન્યતાનું બાહ્ય પ્રતિબિંબ જ હોય છે. મગજ જે સ્વીકારે છે, તેની સાબિતીઓ શોધવા માટે આંખો અને હાથ કામે લાગી જાય છે.

સૌરાષ્ટ્રના એક ગામડાની સહકારી ડેરીનું ઉદાહરણ લો. રવજીભાઈ પોતાની ગાય ઓછું દૂધ આપે એટલે પશુ ડોક્ટરને બદલે એક સ્થાનિક ભગત પાસે ગયા. ભગતે લીમડાના પાનનો રસ કાઢીને ‘સ્પેશિયલ મંત્રેલું પ્રવાહી’ તરીકે આપ્યો અને કહ્યું કે આનાથી ગાયનું દૂધ બમણું થશે. રવજીભાઈને પૂરો વિશ્વાસ બેસી ગયો. તેમણે રોજ નિયમ પ્રમાણે એ પાવા માંડ્યું, સાથે ગાયની માવજત વધારી દીધી, સમયસર દાણ આપ્યું અને ગમાણ ચોખ્ખી રાખી. અઠવાડિયામાં દૂધ વધી ગયું. ચમત્કાર પેલા રસમાં નહોતો, રવજીભાઈના ભરોસામાં હતો. ભરોસાએ એમની કાળજી બદલી નાખી.

દવા શરીરને સ્પર્શે તે પહેલાં મગજને સાજા થવાની પરવાનગી આપવી પડે છે.