બિહેવિયરલ એક્ટિવેશન

મૂડ સારો થશે ત્યારે કામ શરૂ કરીશ—આ માનવજાતનો સૌથી જૂનો અને મોંઘો ભ્રમ છે. વાસ્તવિકતા સાવ ઊંધી છે. ક્રિયા પહેલાં આવે છે, લાગણી પછી જાગે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ સીધા નિયમને 'બિહેવિયરલ એક્ટિવેશન' કહે છે. જ્યારે માણસ હતાશ કે અટવાયેલો હોય, ત્યારે મન તેને નિષ્ક્રિય થઈને ખૂણામાં બેસી રહેવાની સલાહ આપે છે. આ પદ્ધતિ કહે છે કે મનનું સાંભળ્યા વગર શરીરને હલનચલનમાં મૂકો. વર્તન બદલાશે એટલે અંદરનું કેમિકલ આપોઆપ બદલાશે.

આ વિચારના મૂળ ૧૯૭૦ના દાયકામાં મનોવૈજ્ઞાનિક ચાર્લ્સ ફર્સ્ટરના પેપર્સ અને બી. એફ. સ્કિનરના બિહેવિયરિઝમમાં રહેલા છે. પાછળથી ડિપ્રેશનની સારવાર કરતી આધુનિક થેરાપીમાં આ એક મોટું હથિયાર બન્યું. સાદી ભાષામાં સિદ્ધાંત એટલો જ છે: બહારની દુનિયામાંથી સકારાત્મક પ્રતિસાદ મેળવવા માટે તમારે પહેલાં પગલું ભરવું પડે. સોફા પર પડ્યા પડ્યા કોઈને ઉત્સાહનું ઈન્જેક્શન મળતું નથી.

આપણે માનીએ છીએ કે પ્રેરણા આકાશમાંથી ટપકે છે. હકીકતમાં પ્રેરણા એ કરેલા કામની આડઅસર છે. જ્યારે તમે કોઈ કામથી દૂર ભાગો છો, ત્યારે શરૂઆતમાં રાહત મળે છે પણ લાંબા ગાળે સડો વધે છે. બિહેવિયરલ એક્ટિવેશન તમને પોતાની જાત સાથેની દલીલો બંધ કરી નાનામાં નાના એક્શન શેડ્યૂલ બનાવવાનું કહે છે. મૂડ ગમે તેવો હોય, નક્કી કરેલું કામ યાંત્રિક રીતે પૂરું કરો. પરિણામ મળશે એટલે મગજ આપોઆપ ટ્રેક પર આવી જશે.

દલાલ સ્ટ્રીટના એક ટ્રેડરનો વિચાર કરો. ત્રણ મોટા સોદા ઊંધા પડ્યા અને ખાતામાંથી લાખો રૂપિયા સાફ થઈ ગયા. હવે એ ભાઈ સ્ક્રીન સામે જોતાં પણ ડરે છે. અઠવાડિયા સુધી પથારીમાંથી નીકળ્યા વગર નુકસાનના વિચારોમાં ગળાડૂબ રહે છે. માર્કેટની ભાષામાં આને 'ફ્રીઝ મોડ' કહેવાય. અહીં બિહેવિયરલ એક્ટિવેશન એને સીધો મોટો નફો કરવા નથી કહેતું. માત્ર એટલું કહે છે: સવારે ૦૯:૧૫ વાગ્યે નાહીધોઈને ટર્મિનલ ખોલો, માર્કેટનું એનાલિસિસ કરો અને એક માત્ર શૅરનો નાનો ટ્રેડ નાખો. એક નાની સાચી ક્રિયા જમાવટ તોડી નાખે છે.

મન સુધરે તેની રાહ જોશો તો જિંદગી નીકળી જશે. હાથપગ હલાવો, મગજ શરમાઈને પાછળ દોડશે.