ત્રીસ મિનિટની સૂગ

તમે માત્ર એક સંદેશો જોવા માટે ફોન ઉપાડો છો. બે મિનિટ માટે સ્ક્રીન ચાલુ થાય છે. પછી કોઈ અદ્રશ્ય વમળ તમને ખેંચી જાય છે. આંગળી સતત સ્ક્રીન પર ઘસાતી રહે છે. અચાનક નજર ઘડિયાળ પર પડે છે અને ખબર પડે છે કે પૂરી ત્રીસ મિનિટ ગાયબ થઈ ગઈ. આ ક્ષણે અંદરથી એક વિચિત્ર સૂગ ઊઠે છે. પોતાને માટે જ એક પ્રકારનો ધિક્કાર જન્મે છે. મનોવિજ્ઞાનમાં આ મનોસ્થિતિને ‘૩૦-મિનિટ ઇક ફેક્ટર’ કહે છે.

આ કોઈ નવું વિજ્ઞાન નથી, પણ આધુનિક ડિજિટલ અભ્યાસોમાંથી આવેલો એક ધારદાર શબ્દપ્રયોગ છે. ‘ઇક’ એટલે ચીડ, અણગમો કે સૂગ. જ્યારે કોઈ ક્રિયા તમને આનંદ આપવાને બદલે માત્ર તમારા સમયનું લોહી ચૂસી લે અને અંતે તમને ખાલીપો આપી જાય, ત્યારે મગજ આ પ્રતિક્રિયા આપે છે. આ કોઈ તૃપ્તિ નથી; આ તો પોતાના જ નબળા મનોબળ સામે થતો પશ્ચાત્તાપ છે. અલ્ગોરિધમ એટલા ચાલાક છે કે તેઓ તમારા મગજના ડોપામિન તંત્રને બંધક બનાવી લે છે.

આનું નુકસાન માત્ર અડધા કલાકનું નથી. અસલી નુકસાન એ માનસિક થાક છે જે આ વ્યર્થ લપેટા પછી શરૂ થાય છે. એક વાર આ સૂગ અનુભવાય એટલે માણસ પોતાની કાર્યક્ષમતા ગુમાવી બેસે છે. એક અપરાધભાવ મગજમાં ઘર કરી જાય છે, જે બાકીના કામ પરથી પણ તમારું ધ્યાન હટાવી દે છે. મફતમાં મળતું મનોરંજન તમારી આત્મશક્તિ ખરીદી લે છે, અને બદલામાં તમને જાત પ્રત્યેનો અણગમો આપીને જતું રહે છે.

અમદાવાદ કે કોટામાં બોર્ડની કે સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાની તૈયારી કરતો વિદ્યાર્થી આનો સૌથી મોટો શિકાર બને છે. ધારો કે પાર્થ રાતના દસ વાગ્યે ભૌતિકશાસ્ત્રનું પુસ્તક બંધ કરીને ‘માત્ર પાંચ મિનિટ માઇન્ડ ફ્રેશ કરવા’ ઇન્સ્ટાગ્રામ ખોલે છે. પાંચ મિનિટ ક્યારે પોણો કલાક બની જાય છે તેની ખબર રહેતી નથી. જ્યારે સ્ક્રીન બંધ થાય છે, ત્યારે એને તાજગી નથી મળતી પણ આંખોમાં બળતરા અને અંદરથી ગંદી હતાશા ઘેરી વળે છે. એ રાત્રે એ ઊંઘી પણ શકતો નથી અને વાંચી પણ શકતો નથી.

સ્ક્રીન પર આંગળી ફેરવવી એ આજના યુગનો સૌથી મોટો નશો છે. જો અડધો કલાક ગુમાવ્યા પછી તમને પોતાની જાત પર અણગમો ન થાય, તો સમજવું કે તમારું મન સંપૂર્ણપણે બહેર મારી ગયું છે.

જે ટેવ અંતે તમને પોતાની જ નજરમાં પાડી દે, એ મનોરંજન નથી પણ ધીમું આત્મસમર્પણ છે.