ઉતાવળ: ક્યાંય ન પહોંચવા માટે દોડવાની કળા

**The Art of Running While Going Nowhere**
**ઉતાવળ: ક્યાંય ન પહોંચવા માટે દોડવાની કળા**

*પરાગ રતનપરા*

---

વિમાન હજી રનવે પર ઘસડાતું હોય, સીટબેલ્ટની લાઈટ ચાલુ હોય, અને આપણા અડધા ગુજરાતીઓ ઊભા થઈને ઉપરના ખાનામાંથી બેગ ખેંચવા માંડે. જાણે દરવાજો ખૂલતાં પહેલાં બેગ હાથમાં નહીં હોય તો અમદાવાદ એરપોર્ટ એમને મૂકીને ઊડી જશે. પછી? પછી દસ મિનિટ એ જ સાંકડી ગલીમાં, એ જ બેગ પકડીને, બીજાની બગલમાં નાક ઘાલીને ઊભા રહેવાનું. પહોંચ્યા કશે નહીં, પણ ઉતાવળ પૂરેપૂરી કરી.

આ છે આપણી રાષ્ટ્રીય કળા. અને મજાની વાત એ કે જે પ્રજા લગ્નમાં કંકોત્રીમાં લખેલા સમય કરતાં દોઢ કલાક મોડી પહોંચે છે, એ જ પ્રજા સિગ્નલ લીલું થાય એ પહેલાં હોર્ન મારે છે. મોડા પડવામાં પણ આપણે ઉતાવળ કરીએ છીએ.

**ઉતાવળ એટલે ઝડપ નથી**

આપણને લાગે છે કે ઉતાવળ એટલે ઝડપથી કામ કરવું. ના સાહેબ. ઉતાવળ એટલે એક જાતની ઊંઘ. આંખ ખુલ્લી, પગ દોડતા, પણ માણસ પોતે ગેરહાજર. શરીર અહીં, મન આવતીકાલે, અને આત્મા કદાચ ગયા અઠવાડિયાની કોઈ મીટિંગમાં અટવાયેલો.

ઉતાવળવાળો માણસ ક્યારેય "અત્યારે"માં જીવતો નથી. એ હંમેશા "પછી"માં જીવે છે. ચા પીતો હોય ત્યારે ઓફિસમાં હોય, ઓફિસમાં હોય ત્યારે ઘરે, અને ઘરે હોય ત્યારે મોબાઈલમાં. એના જીવનમાં "હમણાં" નામનો સ્ટેશન જ નથી, ટ્રેન સીધી ભવિષ્યમાં જાય છે. અને ભવિષ્યમાં પહોંચે ત્યારે એ પણ "હમણાં" બની જાય, એટલે ફરી દોડ.

**ધ્યાન અને ઉતાવળ એક ઘરમાં ન રહે**

એક પ્રયોગ કરો. સોયમાં દોરો પરોવો. બાએ હજારો વાર કર્યું છે, તમે એકવાર કરો. ઉતાવળ કરશો તો દોરો સોયની આજુબાજુ ફરશે, અંદર નહીં જાય. જે ક્ષણે તમે ખરેખર ધ્યાન આપશો, એ ક્ષણે ઉતાવળ ગાયબ. કેમ? કારણ કે ધ્યાન અને ઉતાવળ સાસુ-વહુ જેવાં છે, એક રસોડામાં બંને સાથે રાજ ન કરી શકે.

કોઈ અગત્યનો પત્ર કે ઈમેલ "જલદી જલદી" પૂરો કરવો હોય ત્યારે તમે એમાં ખોવાઈ જાઓ છો. પણ જેવું કોઈ વાક્ય અટકે, શબ્દ શોધવો પડે, ધ્યાનથી વિચારવું પડે, ત્યારે અચાનક તમે પાછા આવી જાઓ છો. ઉતાવળ ધ્યાનના અભાવનું બીજું નામ છે.

**ઉતાવળ આપણો સ્વભાવ નથી, ઉધાર લીધેલી આદત છે**

બાળક ક્યારેય ઉતાવળમાં નથી હોતું. એ કીડીને જોતાં વીસ મિનિટ ઊભું રહી શકે. ઉતાવળ તો આપણે મોટા થતાં શીખીએ છીએ, બીજાને જોઈ જોઈને. પપ્પા ઓફિસ જવા દોડતા, મમ્મી ટિફિન ભરતાં દોડતી, પાડોશી સ્કૂટર ચાલુ કરતાં દોડતા. આપણે માની લીધું કે મોટા માણસ હોવું એટલે દોડતા રહેવું. જે ધીમો ચાલે એ "નવરો", જે દોડે એ "સફળ".

ઉતાવળ, તણાવ, ચિંતા, "મારે જ બધું કરવું પડે છે" વાળી ફરજની ખોટી ભાવના, અને અંદર સતત ચાલતો ઘોંઘાટ, આ બધું આપણો અસલી સ્વભાવ નથી. આ તો આપણે ઉપર પહેરેલો વેશ છે. અને વેશ જેટલો વધુ પહેરો, એટલો ચામડી જેવો લાગવા માંડે.

**સૌથી આશ્ચર્યજનક વાત: શરીર મનને છેતરે છે**

આપણે માનીએ છીએ કે પહેલાં મનમાં ચિંતા આવે, પછી શરીર દોડે. ઘણી વાર ઊંધું થાય છે. જો તમને ઉતાવળથી ચાલવાની, ઝટકા સાથે ઊભા થવાની, દરવાજો ધડામ કરીને બંધ કરવાની, લિફ્ટનું બટન સાત વાર દબાવવાની ટેવ હોય, તો તમારું શરીર તમારા મનને મનાવી લે છે કે "કંઈક ગરબડ છે." કોઈ સંકટ ન હોય તોય તમે અકળાયેલા અનુભવો છો.

આપણા ખભા કાન સુધી ચઢેલા, કપાળ પર કાયમી કરચલી, જડબું બંધ તાળા જેવું, આ બધું દિવસભર ચૂપચાપ શક્તિ ચૂસતું રહે છે. સાંજે આપણે કહીએ "આજે બહુ કામ હતું, થાકી ગયો." ના. કામથી ઓછા, ભીંસથી વધારે થાક્યા.

**ઉતાવળ કેવી રીતે ચડે છે, પગથિયે પગથિયે**

૧. તમે પહેલેથી જ ભવિષ્ય તરફ ઝૂકેલા છો. કોઈ પરિણામની રાહ, કોઈ "પતે એટલે શાંતિ".

૨. એક નાની ચિંતા આવે. જેમ જંગલમાં ઝાડીમાં કંઈક સળવળે અને અંદરના દસ શિકારી એકસાથે બૂમ પાડે, "પકડ્યો!" વોટ્સએપ પર "Call me urgently" મેસેજ આવે અને તમારું આખું તંત્ર યુદ્ધ માટે તૈયાર.

૩. શરીર જોડાઈ જાય. ચહેરા પર ચિંતા, ઝડપી પગલાં, ફોન પર તીખો અવાજ. જોનારને દેખાય, તમને નહીં.

૪. તંગ શરીર પાછું મન અને લાગણીમાં ચિંતા ઠાલવે. ચક્ર ચાલુ.

૫. હવે દુનિયા દુશ્મન લાગે. ઉતાવળમાં હો ત્યારે આગળ ચાલતો દરેક માણસ ગોકળગાય લાગે, બેન્કનો કેશિયર જાણી જોઈને ધીમો લાગે, આગળની ગાડી ચલાવનાર તમારો જનમોજનમનો વેરી લાગે. તમારી "જોઈએ છે" જેટલી તીવ્ર, એટલો જ તીવ્ર "નહીં મળે"નો વિરોધ ઊભો થાય. ઉતાવળ પોતાના અવરોધ પોતે જ પેદા કરે છે.

૬. શક્તિ ખલાસ. બપોર સુધીમાં તમે "આઉટ" થઈ ગયા. બાકીનો દિવસ ફક્ત હાજરી પૂરવા જીવ્યા. અને આદત એક ઈંચ વધુ ઊંડી ઊતરી ગઈ.

**ઊંડી વાત**

તમારી અંદર એક એવો "હું" છે જે ઘડિયાળમાં નથી રહેતો. શાંતિની એ ક્ષણો યાદ કરો, મંદિરના ઘંટ પછીની નીરવતા, સવારની પહેલી ચાનો પહેલો ઘૂંટ, કોઈ વહાલા સાથે મૌન બેસવું. એ ક્ષણોમાં સમય ગાયબ થઈ જાય છે. એ "હું" તમારાથી આગળ નથી ઊભો કે દોડીને પકડી શકો. એ તમારી ઉપર છે, અત્યારે જ છે.

એટલે જ ભવિષ્ય તરફ દોડીને તમે એના સુધી ક્યારેય નહીં પહોંચો. જેમ પોતાનો પડછાયો પકડવા દોડનાર બાળક. જેટલું દોડે, પડછાયો એટલો જ આગળ.

**તો કરવું શું?**

*એક નાનો સંકલ્પ લો.* "આજે હું ઉતાવળે નહીં ચાલું." બસ આટલું. મોટા સંકલ્પો તો આપણે ૩૧મી ડિસેમ્બરે લઈએ છીએ અને ૩જી જાન્યુઆરીએ ભૂલીએ છીએ. આ નાનો સંકલ્પ પણ તમે બે મિનિટ પાળશો, પછી રિક્ષા દેખાશે અને ફરી દોડશો, અને અઠવાડિયાં સુધી યાદ પણ નહીં આવે કે સંકલ્પ લીધો હતો. ગભરાશો નહીં. એ નિષ્ફળતા નથી, એ રિપોર્ટ કાર્ડ છે. તમારી ઈચ્છાશક્તિ ખરેખર કેટલી છે એનું માપ.

*શરીરને ધ્યાનથી ઢીલું કરો, ફક્ત શબ્દોથી નહીં.* "રિલેક્સ, રિલેક્સ" બોલવાથી કંઈ નહીં થાય, પતિ "શાંત થા" કહે અને પત્ની શાંત થઈ હોય એવો કિસ્સો ઈતિહાસમાં નોંધાયો નથી. ચહેરાના નાના સ્નાયુઓથી શરૂ કરો. કપાળ, આંખોની આસપાસ, જડબું. પછી ખભા, કાંડા, આંગળીઓ. ભવાં ચડાવવાં, મુઠ્ઠી વાળવી, ધક્કા-ધડામ, બારણાં પછાડવાં, આ બધું પકડો.

પણ ધ્યાન રાખજો, ખોટા સમયે નહીં. આશ્રમ રોડના ચાર રસ્તા વચ્ચે, ચારે બાજુથી AMTS અને ટ્રક આવતા હોય ત્યારે ઊભા રહીને "ચાલો, ચહેરો ઢીલો કરું" કરશો તો એ આધ્યાત્મિક પ્રયત્ન નહીં, આત્મહત્યાનો પ્રયત્ન ગણાશે. સાચો પ્રયત્ન, ખોટા સમયે, એ પણ એક પ્રકારની ઊંઘ છે.

*પોતાને યાદ કરાવો: "હું અહીં છું, અત્યારે."* ચાર શબ્દ. કોઈ મંત્ર નહીં, કોઈ માળા નહીં. આ એક વિચાર તમને ઉતાવળની ટ્રેનમાંથી પ્લેટફોર્મ પર ઉતારી દે છે.

*ઝડપથી કામ કરો, પણ તણાઈ ન જાઓ.* પાણીપુરીવાળા ભૈયાને જોયા છે? એક સાથે આઠ ગ્રાહક, આઠ ડિશ, કોને મીઠી ચટણી, કોને તીખી, કોને ડુંગળી વગરની, કોણે કેટલી ખાધી. હાથ વીજળીની ઝડપે ચાલે, પણ ચહેરો ગીતાના શ્લોક જેવો શાંત. ભૂલ નહીં, ગભરાટ નહીં. એ ઝડપી છે, ઉતાવળિયો નથી. ફરક અહીં જ છે. સમસ્યા ઝડપ નથી, ઝડપમાં પોતાને ખોઈ બેસવું એ સમસ્યા છે. કામ ગમે તેટલું ઝડપી હોય, થોડું ધ્યાન પાછું રાખો જે તમને જોતું રહે.

**છેલ્લે**

આપણે આખી જિંદગી "બસ આ પતે એટલે શાંતિ" કહેતા દોડીએ છીએ. પહેલાં ભણતર પતે, પછી નોકરી મળે, પછી લગ્ન થાય, પછી ઘર લેવાય, પછી છોકરાં સેટલ થાય, પછી રિટાયર થઈએ. અને રિટાયર થયા પછી? સવારે સાડા પાંચે ઊઠીને દોડીએ છીએ, કારણ કે ગાર્ડનમાં બેન્ચ પર જગ્યા નહીં મળે.

શાંતિ કોઈ સ્ટેશન નથી જ્યાં ટ્રેન પહોંચશે. શાંતિ એ છે કે તમે ટ્રેનમાં બેઠા છો એ તમને ખબર હોય.

હવે આ લેખ વાંચીને જલદી જલદી શેર કરવા ન દોડતા. પહેલાં એક શ્વાસ લો. ખભા નીચે આવ્યા? હા, બસ. હવે શેર કરો.

---

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- ૧૯૭૩માં અમેરિકામાં ધર્મશાસ્ત્ર ભણતા વિદ્યાર્થીઓ પર પ્રયોગ થયો. એમને "દયાળુ મદદગાર"ની વાર્તા પર પ્રવચન આપવા મોકલ્યા, રસ્તામાં એક માણસ બીમાર હાલતમાં પડેલો ગોઠવ્યો. જેમને "તમે મોડા છો, જલદી જાઓ" કહેવાયું, એમાંથી મોટા ભાગના એને ઓળંગીને ચાલ્યા ગયા, કેટલાક તો શાબ્દિક રીતે એના પર પગ મૂકીને. ઉતાવળ માણસના સંસ્કારને પણ ઓવરટેક કરી જાય છે.
- "Hurry Sickness" શબ્દ હૃદયરોગ નિષ્ણાતોએ આપ્યો. કહેવાય છે કે એમના ક્લિનિકની ખુરશીઓ રિપેર કરનારે નોંધ્યું કે ખુરશીઓ ફક્ત આગળની કિનારીએથી જ ઘસાયેલી હતી. દર્દીઓ વેઈટિંગ રૂમમાં પણ ઊઠવા તૈયાર બેઠા રહેતા.
- ઘણી લિફ્ટમાં "Door Close" બટન સામાન્ય વપરાશમાં કંઈ કરતું જ નથી, એ ફક્ત ફાયરબ્રિગેડ કે મેન્ટેનન્સ મોડમાં ચાલે છે. એટલે તમે જે બટન ગુસ્સામાં પાંચ વાર દબાવો છો, એ ફક્ત તમારી ઉતાવળને શાંત કરવા માટેનું રમકડું છે.

---

*પરાગ રતનપરા*

If you like it, please share it.

#HurrySickness #BeHereNow #SlowDown #ModernLife
#ઉતાવળ #અત્યારે #ગુજરાતીલેખ #જીવનદર્શન