દસ માથાં, એક અરીસો

**Ten Heads, One Mirror**
**દસ માથાં, એક અરીસો**

પરાગ રતનપરા

દશેરાની સાંજ. સોસાયટીના ગ્રાઉન્ડમાં સિત્તેર ફૂટનો રાવણ ઊભો છે. વાંસ, કાગળ, ફટાકડા અને નીચે બેનર: "રાવણ દહન સૌજન્ય: શ્રીજી જ્વેલર્સ." નીચે ટોળું ઊભું છે. એ ટોળામાં એક ભાઈ છે, જેણે આજે સવારે જ સગા ભાઈ સામે જમીનનો કેસ કર્યો. એક બહેન છે, જે નવી વહુની ઓળખાણ "અમારી કામવાળી જેવી જ ડાહી છે" કહીને કરાવે છે. એક નેતાજી છે, જેમના હાથમાં તીર છે અને મનમાં આવતી ચૂંટણી. તીર છૂટે છે. રાવણ ભડકે બળે છે. "જય શ્રીરામ"ના નારા લાગે છે. ટોળું ઘેર જાય છે.

દસ-દસ માથાં લઈને.

સવાલ એ નથી કે રાવણને દસ માથાં કેમ હતાં. સવાલ એ છે કે આપણને આપણાં દેખાતાં કેમ નથી.

લોકકથા કહે છે કે રાવણે શિવને પ્રસન્ન કરવા પોતાનું માથું કાપીને અર્પણ કર્યું. માથું પાછું ઊગ્યું. ફરી કાપ્યું. ફરી ઊગ્યું. દસ વખત. એટલે સમજો, દસ માથાં કોઈ વિકૃતિ નહોતી, એ ડિગ્રી હતી. શિવતાંડવ સ્તોત્ર જેનું ગણાય છે, જ્યોતિષના ગ્રંથો જેના નામે ચાલે છે, એ માણસ મૂર્ખ નહોતો. આજના જમાનામાં હોત તો LinkedIn પર દસ હેડલાઇન હોત: "Scholar | Shiv Bhakt | Veena Player | Astrologer | King of Lanka | Open to Work (સીતાજી સિવાય)."

હવે ગૂઢ વાત. તંત્ર અને અધ્યાત્મની ભાષામાં રાવણનાં દસ માથાં દસ વૃત્તિઓ છે: કામ, ક્રોધ, લોભ, મોહ, મદ, મત્સર, અને પછી મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત, અહંકાર. પહેલાં છ દુશ્મન, પછીનાં ચાર સાધન. પણ ખેલ એ છે કે સાધન પણ દુશ્મનના હાથમાં જાય તો હથિયાર બની જાય. બુદ્ધિ લોભની નોકરી કરે ત્યારે એને "સ્માર્ટનેસ" કહેવાય. મન ક્રોધની ગુલામી કરે ત્યારે એને "સ્પષ્ટવક્તા" કહેવાય.

રામે માથાં કાપ્યાં, માથાં પાછાં ઊગ્યાં. કથાનો આ ભાગ સૌથી ઊંડો છે, અને સૌથી ઓછો સમજાયેલો. તમે ગુસ્સો કાપો, ઈર્ષ્યા ઊગી નીકળે. ઈર્ષ્યા કાપો, દંભ ઊગે. દંભ કાપો તો "હું કેટલો નમ્ર છું" નામનું નવું માથું ઊગે. પછીની પરંપરા કહે છે કે અંતે બાણ નાભિમાં વાગ્યું, જ્યાં અમૃત હતું. યોગની ભાષામાં નાભિ એટલે મણિપુર ચક્ર, શક્તિ અને "હું"નું કેન્દ્ર. ડાળીઓ કાપવાથી ઝાડ મરતું નથી, મૂળ પર ઘા કરવો પડે. પણ આપણે? આપણે દર વર્ષે પૂતળાનાં માથાં બાળીએ છીએ અને નાભિને સાચવીને ઘેર લઈ જઈએ છીએ.

અને સૌથી ખતરનાક માથું તો અગિયારમું છે. એ માથું, જે માને છે કે "મારે તો એકેય માથું નથી, હું તો સીધોસાદો માણસ છું."

રાવણ એક બાબતે આપણાથી વધારે પ્રામાણિક હતો. એણે દસેય માથાં ખભા પર, જાહેરમાં રાખ્યાં. આપણે ગણીએ? ફેમિલી વૉટ્સએપ ગ્રુપમાં સંસ્કારી માથું. ઑફિસમાં બૉસ સામે નમેલું માથું. જુનિયર સામે અક્કડ માથું. મંદિરમાં ઝૂકેલું માથું. ટ્રાફિકમાં ગાળો દેતું માથું. સાસરે જમાઈનું માથું. ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ફિલ્ટરવાળું માથું. લગ્નમાં ચાંલ્લાની રકમ ગણતું માથું. નેતાની સભામાં તાળી પાડતું માથું. અને રાત્રે બે વાગ્યે છત સામે તાકતું, એકલું, થાકેલું માથું. થઈ ગયાં દસ. રાવણ ફરક એટલો કે એ એકસાથે પહેરતો, આપણે વારાફરતી બદલીએ છીએ. એ દશાનન હતો, આપણે "પ્રોફાઇલ પિક્ચર બદલનારા."

હવે એવું ન માનતા કે આ રોગ ફક્ત આપણા પુરાણોનો છે. માણસ જ્યાં જ્યાં ગયો, એનાં માથાં સાથે ગયાં.

ખ્રિસ્તી ધર્મમાં બાઇબલના છેલ્લા પુસ્તક "રેવેલેશન"માં એક મહાન લાલ ડ્રેગનનું વર્ણન છે, સાત માથાં અને દસ શિંગડાં. પછી સમુદ્રમાંથી એક પશુ નીકળે છે, એને પણ સાત માથાં અને દસ શિંગડાં. ફરી દસ! પણ મને સૌથી ગમે છે માર્કની સુવાર્તાનો પ્રસંગ. ઈસુ એક વળગાડવાળા માણસને પૂછે છે, "તારું નામ શું?" જવાબ આવે છે, "મારું નામ લીજન છે, કારણ કે અમે ઘણા છીએ." એક શરીર, અનેક અવાજ. આખા બાઇબલમાં આનાથી વધારે રાવણ-જેવું આત્મનિવેદન નથી. અને ખ્રિસ્તી પરંપરાનાં સાત મહાપાપમાં પહેલું પાપ કયું? અહંકાર. લ્યુસિફર સ્વર્ગમાંથી પડ્યો તે તલવારથી નહીં, "હું"થી પડ્યો.

ઇસ્લામમાં માથાં ગણાતાં નથી, પણ પહેલો બળવો બરાબર એ જ જગ્યાએથી આવે છે. અલ્લાહે ફરિશ્તાઓને આદમ સામે ઝૂકવા કહ્યું. ઇબ્લીસે ના પાડી. કુરાનમાં એની દલીલ આવે છે: "હું એનાથી ચડિયાતો છું. મને તેં આગમાંથી બનાવ્યો અને એને માટીમાંથી." દુનિયાનું પહેલું જાતિવાદી ભાષણ! અને વિડંબના જુઓ: ઇબ્લીસ આગમાંથી બન્યો, રાવણ દર વર્ષે આગમાં જાય છે, અને આપણે બંનેની વચ્ચે ઊભા રહીને સેલ્ફી લઈએ છીએ. સૂફીઓ "નફ્સ"ની ત્રણ અવસ્થા કહે છે: નફ્સ-એ-અમ્મારા, જે ખોટું કરવાનો હુકમ આપે; નફ્સ-એ-લવ્વામા, જે પછી પસ્તાય; અને નફ્સ-એ-મુત્મઇન્ના, જે શાંત થઈ ગયો. સાદી ગુજરાતીમાં: પહેલું માથું ગાડી ઠોકે, બીજું માથું સૉરી કહે, ત્રીજું માથું ગાડી જ ન ચલાવે. અને પરંપરામાં દજ્જાલ, અંતકાળનો મહાછેતરપિંડી કરનાર, એક આંખવાળો કહેવાયો છે. ગજબ સંતુલન છે: રાવણને દસ માથાં, દજ્જાલને એક આંખ. એકને પોતાનું બધું જ દેખાય, બીજાને એક જ બાજુ દેખાય. બંને બીમારી એક જ છે, આંધળાપણું.

ગ્રીકોની હાઇડ્રા પણ યાદ કરો. એક માથું કાપો, બે ઊગે. હરક્યુલિસ છેવટે શું કરે છે? કપાયેલી ગરદન પર આગ ચાંપે છે. ફરી આગ! પારસી પરંપરામાં અઝી દહાક ત્રણ માથાંનો રાક્ષસ. જાપાનમાં યામાતા-નો-ઓરોચી આઠ માથાંનો સાપ. અને યહૂદી રહસ્યવાદ, કબાલાહ, જેને પશ્ચિમના ઓકલ્ટિસ્ટોએ માથે ચડાવ્યો, એમાં "જીવનવૃક્ષ"ની દસ સેફિરોત, ઈશ્વરીય ઊર્જાનાં દસ સ્વરૂપ. અને એની છાયામાં "ક્લિફોથ", એ જ દસનાં ખાલી કોચલાં. પાયથાગોરસના શિષ્યો માટે પણ દસ પવિત્ર આંક હતો: એક, બે, ત્રણ, ચાર, સરવાળો દસ. ગૂઢવિદ્યાનું સાર એ છે કે દસ એક પૂર્ણ વર્તુળ છે. એ વર્તુળ પ્રકાશ તરફ ફરે તો જીવનવૃક્ષ, અહંકાર તરફ ફરે તો દશાનન. આંક એ જ, દિશા જુદી.

એટલે દુનિયાના દરેક ધર્મે, જુદી ભાષામાં, એક જ ચેતવણી આપી: દુશ્મન બહાર ઊભેલો રાક્ષસ નથી, અંદર બેઠેલી ભીડ છે.

અને આપણે શું કર્યું? ચેતવણીને તહેવાર બનાવી દીધો. તહેવારને ઇવેન્ટ. ઇવેન્ટને સ્પર્ધા. "ગયા વર્ષે બાજુની સોસાયટીનો રાવણ પંચાવન ફૂટનો હતો, આપણો સિત્તેરનો બનાવો." અહંકાર બાળવાનું કામ પણ અહંકારથી થાય છે! રાવણ બળતાં બળતાં ધુમાડામાં હસતો હશે.

રાવણની સાચી ટ્રેજેડી એ નહોતી કે એ દુષ્ટ હતો. ટ્રેજેડી એ હતી કે નવ માથાં જ્ઞાની હતાં અને એક માથું, વાસના-અહંકારનું, આખી કૅબિનેટ ચલાવતું હતું. વિભીષણે સમજાવ્યો, મંદોદરીએ સમજાવ્યો, કુંભકર્ણ પણ ઊંઘમાંથી ઊઠીને સમજાવી ગયો. પણ નિર્ણય એક જ માથું લેતું હતું. તમારા ઘરની મીટિંગ, ઑફિસનું બોર્ડ, સમાજની પંચાયત યાદ કરો. નવ સમજદાર ચૂપ, એક "હું" બોલે. ઓળખાણ પડી?

આવતા દશેરે તીર છોડતાં પહેલાં એક વાર અરીસામાં માથાં ગણી લેજો. રાવણ દર વર્ષે બળે છે કારણ કે દર વર્ષે પાછો જન્મે છે. અને જન્મ ક્યાં લે છે? ગ્રાઉન્ડમાં નહીં. તાળી પાડનારાઓમાં.

**સાચી પણ વિચિત્ર હકીકતો (Real but Weird Facts)**

- કાનપુરમાં દશાનન રાવણનું મંદિર છે, જે વર્ષમાં ફક્ત એક જ દિવસ, દશેરાએ, ખૂલે છે. જે દિવસે આખો દેશ રાવણ બાળે, એ દિવસે ત્યાં એની પૂજા થાય છે.
- જોધપુર પાસે મંડોરમાં કેટલાક બ્રાહ્મણ પરિવારો પોતાને રાવણના વંશજ માને છે અને દશેરાના દિવસે ઉત્સવ નહીં, શોક પાળે છે.
- બાઇબલના "રેવેલેશન"નો ડ્રેગન અને પશુ, બંનેને દસ શિંગડાં છે. હજારો કિલોમીટર દૂર, બીજી ભાષામાં, ફરી એ જ આંક: દસ.

પરાગ રતનપરા

If you like it, please share it.

#Ravana #Dussehra #EgoAndShadow #ComparativeMythology #રાવણ #દશેરા #અહંકાર #ગુજરાતીનિબંધ