મરતી જતી સંસ્થાનો લગ્ન-આલ્બમ

**English Title:** The Wedding Album of a Dying Institution
**Gujarati Title:** મરતી જતી સંસ્થાનો લગ્ન-આલ્બમ

---

લગ્ન. આ શબ્દ સાંભળતા જ ગુજરાતી મા-બાપના ચહેરા પર એ જ તેજ આવી જાય છે જે વેપારીને દિવાળીના ઘરાક જોઈને આવે છે. કારણ કે મૂળ વાત આ જ છે — લગ્ન ક્યારેય પ્રેમ માટે શોધાયું જ નહોતું. એ તો માણસે જ્યારે પહેલી વાર જમીન પર "આ મારી છે" એમ કહ્યું ત્યારે જન્મેલી એક પ્રોપર્ટી મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ હતી. બાકી બધું પાછળથી ઉમેરાયેલું છે — સાત ફેરા, મંગળસૂત્ર, ઈન્સ્ટાગ્રામ રીલ, અને "Mr. & Mrs." લખેલા કુશન.

પથ્થર યુગનો માણસ ભટકતો હતો, સ્ત્રી પણ ભટકતી, બાળકો સામૂહિક. કોણ કોના બાપ છે એ કોઈને ખબર નહોતી, અને કોઈને ચિંતા પણ નહોતી. પછી માણસને "વારસો" નામની બીમારી લાગુ પડી. "મારી મિલકત મારા જ દીકરાને મળવી જોઈએ" — બસ આ એક વાક્યમાંથી લગ્નસંસ્થાનો જન્મ થયો. અને "મારો જ" દીકરો છે કે નહીં એની ખાતરી માટે સ્ત્રીની વફાદારી પર પહેરો બેસાડવો જરૂરી હતો. પુરુષ માટે ક્યારેય એવો પહેરો બેઠો નહીં — એ "પ્રકૃતિ" કહેવાય, સ્ત્રી માટે હોય તો "ચારિત્ર્ય." એ જ સંસ્કૃતિ આજે પણ વોટ્સએપ ગ્રુપમાં "good morning" સાથે ફોરવર્ડ થાય છે.

પછી આ ધંધાને ટકાવવા ધર્મ આવ્યો. કન્યાદાન — "દાન" શબ્દ ધ્યાનથી સાંભળજો. છોકરી દાનમાં અપાય છે, જાણે ગૌશાળાને બકરી. અને એને "પવિત્ર બંધન" નામ આપ્યું. ગુલામીને ધાર્મિક રંગ ચઢાવાય ત્યારે માણસ રાજીખુશીથી સાંકળ પહેરે છે — ઉપરથી ફોટોગ્રાફરને કહે છે, "ભાઈ, સાંકળ બરાબર દેખાય એમ ફોટો પાડજો."

એસોટેરિક કારણ પણ સાંભળી લો — તંત્ર અને ઉપનિષદો કહે છે કે પુરુષ-પ્રકૃતિનો યોગ એ બ્રહ્માંડનું મૂળ સૂત્ર છે. શિવ-શક્તિનું મિલન. વાહ, કેવી ઊંડી વાત! પણ આ ઊંડી વાત આજે "દહેજમાં Activa આપશો કે Honda Dio?" પર આવીને અટકી ગઈ છે. શિવ-શક્તિનું મિલન ક્યાંય નથી, બે ફેમિલીના CA વચ્ચે EMIનું મિલન છે.

હવે વાત આજના છોકરા-છોકરીઓની. કાકા-કાકી રડે છે, "આજકાલના છોકરાઓ લગ્ન કેમ નથી કરતા? બાળકો કેમ નથી જોઈતા?" એ જ કાકા-કાકી જે છેલ્લા ત્રીસ વર્ષથી એકબીજા સાથે ફક્ત "ચા આવી?" અને "લાઈટ બિલ ભરાયું?" એટલું જ બોલે છે. દીકરાએ ઘરમાં જે જોયું છે એ જ એને નથી જોઈતું — એમાં શું ખોટું છે? છોકરો બેવકૂફ નથી, એ ફક્ત ધ્યાનથી જોતો રહ્યો છે.

આજનો છોકરો ગણિત જાણે છે. એને ખબર છે — Bangaloreમાં 1 BHKનું ભાડું પંચાવન હજાર છે, બાળકનું પ્લે-સ્કૂલ બે લાખ, ડિલિવરી પેકેજ ચાર લાખ, અને "બેબી શાવર" નામની નવી શોધાયેલી વિધિ બીજા દોઢ લાખ. એ આટલું બધું ખર્ચીને એક એવો જીવ પેદા કરે જે મોટો થઈને એને કહેશે "Dad, you don't understand me" — આ deal એને નથી પોસાતી. એ irrational નથી, એ accountant છે.

પછી મનોવૈજ્ઞાનિક કારણ. અગાઉની પેઢી દુઃખને "નસીબ" કહીને ગળી જતી. આજની પેઢી દુઃખને "therapy" કહીને બહાર કાઢે છે. એને ખબર પડી ગઈ છે કે મા-બાપ "compromise" નામની વસ્તુ કરતા નહોતા — એ ઘૂટતા હતા. અને ઘૂટેલા લોકો સુખી નથી હોતા, ફક્ત ફોટોમાં હસતા હોય છે. છોકરો ફોટોમાં હસવા માટે આખી જિંદગી ઘૂટવા તૈયાર નથી.

એક contradiction જુઓ. સમાજ કહે છે "લગ્ન પવિત્ર બંધન છે." પણ જ્યારે કોઈ divorce લે ત્યારે એ જ સમાજ સૌથી પહેલા સ્કૂટર ઉપાડીને gossip કરવા નીકળે છે. જો બંધન ખરેખર પવિત્ર હોત તો છૂટવાથી મોક્ષ મળતો હોત, કલંક નહીં. પણ ના — અહીં તો "સુખી દેખાવું" એ સુખી હોવા કરતાં વધારે મહત્વનું છે. Instagramનો filter વાસ્તવિકતા કરતાં વધારે સાચો માનવામાં આવે છે.

બીજો contradiction. "બાળકો વગર જિંદગી અધૂરી છે" — એમ કહેનારા એ જ લોકો છે જે પોતાના બાળકો સાથે મહિને ત્રણ વાર પણ વાત કરતા નથી. બાળકો "વારસો" નથી, "વૃદ્ધાશ્રમ insurance" છે. અને આજનો છોકરો જાણે છે — એ ખુદ પોતાના મા-બાપનું insurance નથી બની શક્યો, તો કોઈ બીજાને એ ભ્રમમાં શા માટે રાખે?

સત્ય તો એ છે કે લગ્નસંસ્થા મરી નથી રહી. એ ફક્ત પોતાનો make-up ઉતારી રહી છે. હજાર વર્ષ સુધી એણે પ્રેમનો, પવિત્રતાનો, સંસ્કૃતિનો મેકઅપ કરેલો. હવે અરીસો સામે છે અને છોકરો-છોકરી અરીસામાં જોવા તૈયાર છે. એમને "ખરાબ" ન કહો. એ ફક્ત પહેલી પેઢી છે જે પૂછે છે — "આ બધું શા માટે? કોના માટે? અને કોને ફાયદો?" એ ત્રણ પ્રશ્નોનો જવાબ સમાજ પાસે હજુ સુધી નથી. એટલે સમાજ જવાબ આપવાને બદલે ગાળો આપે છે.

લગ્ન કરવું જોઈએ કે નહીં એ વ્યક્તિગત નિર્ણય છે. પણ "બધા કરે છે માટે હું પણ કરું" — એ નિર્ણય નથી, એ ઘેટું હોવાની કબૂલાત છે. અને આજનો છોકરો ઘેટું બનવા તૈયાર નથી. એ ઊનનો sweater પહેરવા તૈયાર છે, ઊન બનવા નહીં.

---

**🧠 Real but Weird Facts:**

- દુનિયામાં romantic love માટેના લગ્ન ફક્ત છેલ્લા 250 વર્ષની વાત છે. એ પહેલા લગ્ન એટલે business deal — બે પરિવારો વચ્ચે જમીન, પૈસા અને રાજકીય સંબંધોનું merger. પ્રેમ આવ્યો industrial revolution પછી, જ્યારે માણસ પાસે રડવાનો સમય મળ્યો.

- દક્ષિણ કોરિયા, જાપાન અને ઈટાલીમાં birth rate એટલો ઘટ્યો છે કે સરકાર લોકોને "બાળકો પેદા કરો, રૂપિયા આપીશું" એમ scheme ચલાવે છે. છતાં લોકો ના પાડે છે. પૈસા આપીને પણ બાળકો ન જોઈએ — એ સંસ્કૃતિના સ્વાસ્થ્યનું certificate નથી, X-ray છે.

- ભારતમાં arranged marriagesનો divorce rate ઓછો છે એમ ગર્વથી કહેવાય છે. પણ statistics કહે છે — divorce ઓછા છે કારણ કે છૂટવાનો અધિકાર ઓછો છે, સુખ વધારે છે માટે નહીં. કાચ ન તૂટે એનો અર્થ એ નથી કે કાચ ચોખ્ખો છે.

---

**Parag Ratanpara**

*If you like it, please share it.*

#MarriageMyth #ModernDilemma #SocialSatire #IndianMindset
#લગ્નસંસ્થા #ગુજરાતીનિબંધ #સમાજનુંઅરીસો #પરાગરત્નપરા