સ્ટાન્ડર્ડ? એ વળી શું? આપણી પાસે તો "ચાલે છે" છે!

**English Title:** Standard? What's That? We Have Jugaad!
**ગુજરાતી શીર્ષક:** સ્ટાન્ડર્ડ? એ વળી શું? આપણી પાસે તો "ચાલે છે" છે!

---

અમેરિકામાં એક માણસ ન્યૂયોર્કથી લોસ એન્જલસ જાય છે. રસ્તામાં પેટ્રોલ પંપ પર નોઝલ એ જ સાઇઝની, હાઇવેનો નંબર એ જ ફોન્ટમાં, મેકડોનાલ્ડ્સનો બર્ગર એ જ વજનનો, અને ઇલેક્ટ્રિક પ્લગ એ જ બે પિનનો. ૪૫૦૦ કિલોમીટરની મુસાફરી અને એક પણ વસ્તુ "અલગ" નહીં. કેવી કંટાળાજનક જિંદગી, નહીં?

હવે આપણા ભારતમાં જુઓ. અમદાવાદથી સુરત જાવ, રસ્તામાં ટોલ બૂથ પર ફાસ્ટેગ બીપ થશે કે નહીં એ ભગવાન જાણે. ચા ની કિટલી પર "કટિંગ" એટલે ક્યાંક અડધો કપ, ક્યાંક પા કપ, અને ક્યાંક ફક્ત વરાળ. ઈંટ ની સાઈઝ રાજ્ય બદલાય તેમ બદલાય. પ્લગ? બે પિન, ત્રણ પિન, ગોળ, ચપટો, અને એક "યુનિવર્સલ" — જે ક્યાંય ફિટ નથી થતો. છતાં આપણે ગર્વથી કહીએ છીએ, "આપણી વિવિધતામાં એકતા છે."

ભાઈ, વિવિધતા હોવી અને બેદરકારી હોવી — બંને અલગ વાત છે.

અમેરિકા સ્ટાન્ડર્ડાઇઝેશન પર ચાલે છે. ૧૯૨૬ માં હર્બર્ટ હૂવરે "બ્યુરો ઓફ સ્ટાન્ડર્ડ્સ" ને કહ્યું હતું — "દરેક સ્ક્રૂ, દરેક નટ, દરેક પાઈપ — એક માપનું જોઈએ." પરિણામ? આજે અમેરિકાનો એક પ્લમ્બર ટેક્સાસનો હોય કે અલાસ્કાનો — એનું ટૂલ બોક્સ બધે ચાલે. કોઈ "મિસ્ત્રીભાઈ, બીજી સાઇઝની ફિટિંગ લાવો ને" નો ડ્રામા નહીં.

ચીને તો અમેરિકાને પણ પાછળ મૂકી દીધું. ડેંગ ઝિયાઓપિંગે કહ્યું, "બિલાડી કાળી હોય કે ધોળી — ઉંદર પકડે એ સારી." પણ સાથે એમ પણ કહ્યું કે બધી બિલાડીઓએ એક જ ગતિએ દોડવું પડશે. શેંઝેનના કારખાનામાં iPhone બને છે — એમાંના દરેક સ્ક્રૂનું માપ માઈક્રોન સુધી નક્કી હોય છે. ચીનની હાઈ-સ્પીડ ટ્રેન ૪૦,૦૦૦ કિલોમીટરના રૂટ પર એ જ ગેજ પર દોડે છે. એક જ QR કોડથી ભીખારી પણ પેમેન્ટ લે છે — અને એ પણ ૯૯% એક્યુરસીથી.

અને આપણે? આપણા સ્ટેશને હજુ ય "Mind the Gap" નું ગુજરાતી ભાષાંતર ચાલુ છે — "જરા સંભાળીને, ગેપ છે." ગેપ બંધ કરવાનું કોઈને સૂઝતું જ નથી.

સત્ય તો એ છે, સાહેબ, કે આપણને સ્ટાન્ડર્ડ ગમતું જ નથી. કારણ? સ્ટાન્ડર્ડ એટલે જવાબદારી. સ્ટાન્ડર્ડ એટલે "ભાઈ, સેટિંગ કરી દઈશું" નો અંત. સ્ટાન્ડર્ડ એટલે ઓળખાણ વગર કામ થઈ જાય — અને એ આપણા સામાજિક માળખા સામેનો સૌથી મોટો ખતરો છે.

કલ્પના કરો — જો રાજકોટની RTO માં બધું સ્ટાન્ડર્ડ થઈ જાય, તો કાકાનો ભત્રીજાનો સાળો શું કરશે? જો બિલ્ડિંગ બાયલોઝ સ્ટાન્ડર્ડ થઈ જાય તો કોર્પોરેટરનું ઘર કેવી રીતે ચાલશે? જો સ્કૂલના સિલેબસ સ્ટાન્ડર્ડ થઈ જાય તો ગુજરાત બોર્ડ અને CBSE વચ્ચે જે "મારું બેટું વધારે હોશિયાર" ની હરીફાઈ છે એ ક્યાં જશે?

સ્ટાન્ડર્ડાઇઝેશન માણસને નાનો કરે છે — એને માત્ર "નંબર" બનાવી દે છે. અને ભારતીય માણસ નંબર બનવા તૈયાર નથી. એને "વ્યક્તિ" બનવું છે. એને "મારી અલગ વાત છે" કહેવું છે. એટલે જ આપણા ત્યાં દરેક ચોકમાં અલગ ટ્રાફિક નિયમ, દરેક ઘરમાં અલગ ધાર્મિક પંચાંગ, અને દરેક પરિવારમાં અલગ "આપણી રીત."

પણ આ "આપણી રીત" ની કિંમત આપણે ચૂકવીએ છીએ — દરરોજ. હાઈવે પર ખાડામાં. હોસ્પિટલમાં ખોટી દવામાં. બેંકમાં ત્રણ વખત એ જ ફોર્મ ભરવામાં. અને સૌથી મોટી કિંમત — દુનિયા આગળ દોડે છે અને આપણે "જુગાડ" નામની ઘોડાગાડીમાં બેસીને ગર્વ કરીએ છીએ.

જુગાડ એ બુદ્ધિ નથી, દોસ્ત. જુગાડ એ સિસ્ટમની નિષ્ફળતા છે જેને આપણે ફ્રેમ કરીને દિવાલ પર ટાંગી દીધી છે.

ફેક્ટ ચેક કેવી રીતે કરવો? સહેલું છે. ISO ની વેબસાઈટ પર જાવ — અમેરિકા પાસે હજારો સર્ટિફાઇડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ છે, ચીન પાસે એનાથી પણ વધારે, અને ભારત? આપણે "બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ" તો બનાવ્યું છે — ૧૯૪૭ થી — પણ એનું ISI માર્કાનું સ્ટિકર નકલી બનાવનારા આજે પણ ધંધો કરે છે. એટલે કે, સ્ટાન્ડર્ડ બનાવ્યું — એ સ્ટાન્ડર્ડ પણ સ્ટાન્ડર્ડ નથી.

---

**Real but Weird Facts:**
- અમેરિકાના "National Institute of Standards and Technology" પાસે એક પ્લેટિનમ-ઇરિડિયમ સિલિન્ડર હતું જે ૧૩૦ વર્ષ સુધી દુનિયાનો "એક કિલોગ્રામ" નક્કી કરતું હતું — ૨૦૧૯ માં એને બદલીને ફિઝિક્સના નિયમ પર આધારિત નવો કિલો બનાવ્યો.
- ચીનની હાઈ-સ્પીડ રેલ નેટવર્ક દુનિયાના કુલ હાઈ-સ્પીડ રેલનો ૭૦% છે — અને બધી ટ્રેન એક જ ગેજ, એક જ સિગ્નલિંગ સિસ્ટમ પર દોડે છે.
- ભારતમાં હજુ પણ રેલવેના કેટલાક રૂટ પર ત્રણ અલગ ગેજ ચાલે છે — બ્રોડ, મીટર, અને નેરો. અંગ્રેજો ૧૯૪૭ માં ગયા, ગેજનો ગૂંચવાડો રહી ગયો.

---

Parag Ratanpara

If you like it, please share it.

#Standardization #IndiaVsChina #JugaadCulture #SocialSatire #સ્ટાન્ડર્ડ #જુગાડ #ભારતીયસમાજ #પરાગરતનપરા